[ནང་དོན་གནད་བསྡུས།] དཔྱད་རྩོམ་འདིར་སློབ་གསོ་སློབ་ཁྲིད་དང་རྩོམ་རིག་གསར་རྩོམ་གྱི་མྱོང་བ་ལས་འཕྲོས་ཏེ་བོད་ལ་མངོན་བརྗོད་རིག་པ་དར་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དོན་སྙིང་དང་། མངོན་བརྗོད་ཤེས་པའི་དགེ་མཚན་དང་མ་ཤེས་པའི་སྐྱོན་ཆ། མངོན་བརྗོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ། མདོན་བརྗོད་བེད་སྤྱོད་གཏོང་སྐབས་ཡིད་གཟབ་བྱེད་དགོས་པའི་གནད། མངོན་བརྗོད་ནི་བློ་རིག་འབྱེད་པའི་ལྡེ་མིག་ལྟ་བུ་ཞིག་ཡིན་ཚུལ་བཅས་དོན་ཚན་ཆེ་བ་དྲུག་གི་ཐོག་ནས་མངོན་བརྗོད་ཀྱི་གལ་ཆེན་རང་བཞིན་གླེང་བརྗོད་བྱགྱིས་ཡོད།

[གནད་ཚིག] མངོན་བརྗོད། གལ་ཆེ།

[ཀྲུང་གོའི་དཔེ་དེབ་དབྱེ་རྟགས།]H214[ཡིག་ཆའི་མཚོན་རྟགས།]A[རྩོམ་ཡིག་ཨང་རྟགས།]1002-946X(2019)04-080-15

གླེང་གཞི།

 གངས་ཅན་བོད་ཀྱི་བཅུ་ཕྲག་རིག་པའི་གནས་རྣམས་ནི་ཕན་ཚུན་གཅིག་ལ་གཅིག་བརྟེན་དང་གཅིག་ཕན་གཅིག་གྲོགས་ཡིན་ཞིང་། རིག་པའི་གནས་དེ་དག་གི་གཞི་རྩར་གྱུར་པའི་མིང་ཚིག་ཡི་གེའི་སྦྱོར་བ་རྣམས་ལེགས་པར་བྱང་ཆུབ་པར་བ་རྒྱུ་གལ་ཆེ། ལྷག་པར་སྔོན་བྱོན་ལོ་པཎ་རྣམས་ཀྱི་བློ་རིག་གི་རྩལ་ལས་འཁྲུངས་ཤིང་བསྲེགས་བཅད་བརྡར་གསུམ་བྱས་པ་ལས་གྲུབ་པའི་མངོན་བརྗོད་ཀྱི་བསྟན་བཅོས་རྣམས་ལ་བློ་གསར་རྣམ་པས་སྦྱང་པ་མི་ཆུག་པ་ཞིག་བྱ་དགོས་རྒྱུ་ནི་དེ་བས་གལ་ཆེ།  དེ་ཡང་ཡིན་ཏེ། མངོན་བརྗོད་རིག་པ་འདི་བཞིན་བོད་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་སློབ་གསོའི་ཁྲོད་རིག་གནས་ཆུང་བ་ལྔའི་གྲས་ཤིག་ཡིན་པས། འདི་ལ་སློབ་གཉེར་ཟབ་མོ་བགྱིས་ཚེ། གངས་ཅན་བོད་ཀྱི་གཙུག་ལག་རིག་གནས་ཀྱི་སྲོག་ཤིང་ཏུ་འགྱུར་བའི་ནང་བསྟན་རིག་པའི་དགོངས་པ་སྤྱི་དང་། བྱེ་བྲག་ཐ་སྙད་མིང་ཚིག་ཕན་ཆད་གོ་བ་ཟབ་མོ་བསྐྱེད་ནས་རྒྱལ་བའི་བཀའ་དང་དགོངས་འགྲེལ་ཐོས་བསམ་གྱི་ཐད་དགོས་ངེས་ཀྱི་ཕན་པ་བསྐྲུན་ཐུབ་པ་དང་། བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ཀྱི་སྤྱི་ཁོག་གྲུབ་ལུགས་དང་དམིགས་བསལ་ཁྱད་ཆོས་ཐད་གོ་བ་ཟབ་མོ་ལོན་ཐུབ་པ། བོད་མི་རིགས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལྟ་བ་དང་མི་ཚེའི་ལྟ་བ། མཛེས་དཔྱོད་རིན་ཐང་བཅས་ཀྱི་དབྱེ་ཞིབ་ཐད་སྔ་ན་མེད་པའི་བློ་བསྐྱེད་འཕེལ་ཐུབ་པ་དང་། གཏམ་རྒྱུད་སྣ་ཚོགས་ལ་བྱང་ཆུབ་པས་རིག་པ་རྒྱས་པ། ངག་སྒོ་ཡངས་པོར་ཕྱེ་བས་སྨྲ་བའི་སྤོབས་པ་རྒྱས་པ། བླང་དོར་གྱི་གནས་ལུགས་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་རྟོགས་ཤིང་། ཤེས་རིག་མཛོད་ཀྱི་སྒོ་འཕར་ཡངས་པོར་འབྱེད་ཐུབ་པ། སྔོན་བྱོན་མཁས་པའི་རིག་གནས་སྙིང་སྟོབས་དང་མི་ཚེའི་སྙིང་སྟོབས་ལ་སློབ་སྦྱོང་ཞུས་ཏེ་དཀའ་བའི་མདུན་བསུ་ཐུབ་པ་དང་། དཔའ་བའི་གདེང་རྙེད་ཐུབ་པ། བགྲོད་པའི་ལམ་འཚོལ་ཐུབ་པ། མ་རུང་ལོག་སྨྲའི་ཚང་ཚིང་བསྲེག་ཐུབ་པ་སོགས་ཀྱི་དགོས་པ་མང་དུ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། འོན་ཀྱང་མིག་སྔར་རྩོམ་རིག་སྒྱུ་རྩལ་ལ་འཇུག་མཁན་གྱི་རྩོམ་པ་པོ་འགའ་ཤས་དང་སློབ་གྲྭ་ཁག་གི་བོད་ཡིག་ཆེད་ལས་སློབ་མ། དགེ་རྒན་ཁག་གཅིག འཛམ་གླིང་གྲགས་རྩོམ་བོད་བསྒྱུར་བྱེདམཁན་གྱི་ལོ་ཙཱ་བའི་ཁྲོད་དུ་མངོན་བརྗོད་རིག་པ་འདིའི་སྦྱོང་སྤྱོད་སྤེལ་གསུམ་གྱི་ཐད་གཙིགས་མཐོང་དེ་ཙམ་མི་བྱེད་པའམ། སྣང་ཆུང་རྒྱ་རིག་ཞོལ་བུ་ཆུང་ཡན་དུ་ཤོར་བའི་གནས་ཚུལ་བྱུང་དང་འབྱུང་མུས་ཡིན། དེས་ན་ཨ་ལག་ཤ་ངག་དབང་བསྟན་དར་ལྷ་རམས་པའི་《ཡི་གེའི་བཤད་པ་མཁས་པའི་རྣ་རྒྱན་》ལག “དེ་ཕྱིར་རིག་གནས་ཆུང་བ་དག །སྦྱང་རིན་མེད་ཅེས་མ་དོར་བར། །ཀུན་ལ་ཞིབ་ཏུ་སྦྱང་བྱས་ན། །ད་གཟོད་མཁས་པའི་གྲལ་འགོ་དབང་། །”①ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར།  འདིར་ཁོ་བོས་རིག་གནས་འདིའི་གལ་ཆེའི་རིན་ཐང་ཅུང་ཟད་ཅིག་གླེང་བར་འདོད་པ་ལ། གཙོ་བོ་སྔོན་བྱོན་མཁས་གྲུབ་ལོ་པཎ་དང་དེང་དུས་མཁས་དབང་རྣམས་ཀྱི་གསུང་རྒྱུན་ལ་ཁུངས་གཏུགས་པ་དང་། སློབ་གསོ་སློབ་ཁྲིད་ཀྱི་ལག་ལེན་དངོས་ཀྱི་མྱོང་བ་དང་འབྲེལ་ཏེ་གླེང་བར་བྱའོ།

དང་པོ། བོད་ལ་མངོན་བརྗོད་རིག་པ་དར་བའི་ལོ་རྒྱུས་དོན་སྙིང་།

 མངོན་བརྗོད་ནི་བོད་ཀྱི་རིག་གནས་བཅུའི་ནང་གསེས་རིག་གནས་ཆུང་བ་ལྔའི་ཡ་གྱལ་ཞིག་ཡིན་ཞིང་། མཐར་གཏུགས་ནས་བརྗོད་ན། རིག་གནས་ཆེ་བ་ལྔ་ལས་སྒྲ་རིག་པའི་ཁོངས་སུ་འདུ་བར་མཁས་པ་ཕལ་ཆེ་བས་བཞེད་ཅིང་། བསེ་ཚང་བློ་བཟང་དཔལ་ལྡན་གྱི་《སྙན་ངག་ལ་འཇུག་པའི་སྒོ་》ཡི་ནང་། “བརྡ་སྤྲོད་པར་བྱེད་པའི་རྣམ་གཞག་སྟོན་པའི་བསྟན་བཅོས་དེ་དག་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་དུ་མ་དང་ལྡན་པའི་ཆ་ནས་མངོན་བརྗོད་”ཅེས་གསུངས་པ་ལྟར་ཡིན། གཤམ་དུ་བོད་ལ་མངོན་བརྗོད་རིག་པ་ཇི་ལྟར་དར་ཚུལ་མདོ་ཙམ་ཞུས་ན་འདི་ལྟར།

《སྙན་ངག་མེ་ལོང་མ་》བོད་བསྒྱུར་མ་མཛད་གོང་བོད་ལ་མངོན་བརྗོད་རིག་པའི་གཞུང་ལུགས་ཆ་ཚང་བ་ཞིག་མ་དར་ཡང་། མིང་གི་མངོན་བརྗོད་མེད་པ་མིན་ཏེ། མིང་གཅིག་དོན་མང་ལ་འཇུག་པ་དང་དོན་གཅིག་མིང་མང་ལ་འཇུག་པའི་བརྡ་རྙིང་དང་འགྱུར་ཞུས་ཀྱི་ཐ་སྙད་ལྟ་བུ་བོད་སྐད་ནང་ཡོངས་ཁྱབ་ཀྱིས་སྤྱོད་བཞིན་ཡོད་པ་དཔེར་ན། པཎ་ཆེན་ཤཱཀྱ་མཆོག་ལྡན་གྱི་《བརྡ་ཡི་བྱེ་བྲག་གསལ་བྱེད་བཞུགས་སོ་》ཞེས་པ་ལས། “མཆིག་དང་མཆིག་གུ་གཏུན་དང་ནི། །གཏུན་བུའི་མིང་དུ་ངེས་པར་བྱ། །”②ཞེས་གཏུན་བུའི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་གསུངས་པ་ལྟ་བུ་དང་། ཡང་དེ་ལས། “ཏེ་པོར་ཞེས་པ་ཤིན་ཏུའམ། །ལེགས་པར་ཞེས་པའི་སྐད་རྙིངས་པ། །”③ཞེས་ཏེ་པོར་ནི་བརྡ་རྙིང་པ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་ཤིན་ཏུའམ་ལེགས་པོའི་དོན་ལ་འཇུག་ཚུལ་གསུངས་པ་དེ་ལ་ཨ་མེས་ཞབས་ཀུན་དགའ་བསོད་ནམས་ཀྱིས། “བཙད་པོ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེའུ་བཙན་གྱི་དུས་དང་པོར་བྱས་པའི་འགྱུར་རྣམས་ནི་དང་པོའི་བཀས་བཅད་ཀྱིས་བསྒྱུར་བ་སྟེ་སངས་རྒྱས་ཕལ་པོ་ཆེ་དང་། ལུང་སྡེ་བཞི་དང་། མདོ་སྡེ་ཁ་ཅིག་དང་། ཤེར་ཕྱིན་གྱི་མདོ་ཁ་ཅིག་སྟེ། སྐད་གསར་བཅད་ཀྱིས་གཏན་ལ་མ་ཕབ་པ་རྣམས་སོ། །དེ་ལ་རྩེ་མོ་ལ་སྤྱི་བོ་དང་། ཤིན་ཏུའམ་རབ་ཏུ་ལ་ཏེ་པོར་དང་། དྲི་བསུང་ལ་དྲི་བསྩུང་དང་། བསངས་པ་བསྩངས་པ་”④ཞེས་ཏེ་པོར་དང་དྲི་བསུང་སོགས་ཀྱི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་གསུངས་པ་དང་། ལྷག་པར་དུ་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་སྐབས་སུ་སྐ་ཅོག་རྣམ་གཉིས་ཀྱིས་བརྩམས་པར་གྲགས་པའི་《བརྡའ་དག་གི་ལྡེ་མིག་》ཅེས་པར། “བསྟན་→སངས་རྒྱས་ཀྱི། བསྟན་→གནས། སྟོན་→སློབ་མ། སྟོན་→འདི་ཡིན་དང་”ཞེས་པ་དང་། “སྤོ་→མཐོ་བ། སྒང་→མཐོ་བ། མཐོན་པོ་→རྩེ་མོ། དབལ་→རྩེ་མོ་”⑤ཞེས་གསལ་བ་ལྟ་བུར་མཚོན་ན། མིང་བརྡའི་ངོ་བོའི་ཆ་ནས་བསྟན་ཞེས་པ་སངས་རྒྱས་དང་གནས་ལ་འཇུག་པ་དང་། སྟོན་ཞེས་པ་སློབ་མ་དང་འདི་ཡིན་ཞེས་བྱ་བ་སྟོན་པའི་མིང་ལ་འཇུག་པ་བཅས་མིང་གཅིག་དོན་མང་གི་རྣམ་པ་ལས་མ་འདས་ཤིང་། སྤོ་དང་སྒང་ཞེས་པའི་མིང་བརྡ་གཉིས་པོ་ནི་དོན་མཐོ་བར་མཉམ་པར་འཇུག་པ་དང་། མཐོན་པོ་དང་དབལ་ཞེས་པའི་མིང་བརྡ་གཉིས་པོས་རྩེ་མོ་བསྟན་པ་བཅས་དོན་གཅིག་མིང་མང་གི་རྣམ་གཞག་བསྟན་པ་ཡིན། དེ་བཞིན་《གངས་ཅན་གྱི་བརྡའ་གསར་རྙིང་ལས་བརྩམས་པའི་བརྡའ་ཡིག་བློ་གསལ་མགྲིན་རྒྱན་》ལས།“བསྟང་བ་ནི་མགོན་དང་གྲོགས་བྱས་པའི་མིང་སྟེ། མངོན་རྟོགས་རྒྱན་ལས། བསྟང་བས་ཡོངས་སུ་མ་བཟུང་དང་། ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །བསྟང་བ་སྟོངས་དང་སྟོངས་གྲོགས་དང་སྟོངས་གདབ་པར་བྱའོ་ཞེས་ཕན་བཏགས་པའི་བརྡའ་རྙིང་ཡིན་ནོ་”⑥ཞེས་དང་། ཧོར་ཁང་བསོད་ནམས་དཔལ་འབར་གྱི་《མིང་གི་མངོན་བརྗོད་ཀྱི་དགོས་པ་དང་དེ་དག་ཇི་ལྟར་འཇུག་པའི་སྐོར་གླེང་བ》ཞེས་པར། “མིང་གཅིག་དོན་མང་ལ་འཇུག་པ་དཔེར་ན་ཞིང་ལྟ་བུ་ས་ཞིང་གི་ཞིང་དང་། ཞིང་ཁམས་ཀྱི་ཞིང་། དད་པའི་ཞིང་། ཚིག་ཕྲད་ཞིང་སོགས་”⑦ཞེས་གསུངས་པ་སོགས་ནི་གོང་གསལ་གྱི་མཚན་གཞི་དང་ཆ་འདྲ་བར་སྣང་ངོ་། དཔའ་རིས་སངས་རྒྱས་ཀྱིས། “ལེགས་སྦྱར་གྱི་མངོན་བརྗོད་བོད་ལ་མ་དྲངས་སྔོན་ང་ཚོ་བོད་ཀྱི་དམངས་བྱིངས་ཀྱི་ཕལ་སྐད་ནང་དུ་མངོན་བརྗོད་མང་པོ་མེད་མོད། འོན་ཀྱང་ཉུང་ཤས་ཡོདདེ། དཔེར་ན། སྔོན་ཆད་ཀྱི་འབྲོག་པ་གནའ་མི་དག་གིས་གླ་རྩི་ལ་རི་དྭགས་ལྟེ་བ་དང་རྟ་ལ་མགྱོགས་པ། སྤྱང་ཀི་ལ་གཡོ་སྲུང། ཝ་ལ་གཡོ་སྒྱུ་ཅན། ལུག་ལ་འབའ་འབའ། ར་མ་ལ་ཚེ། ཕག་ལ་ལོ་ལོ་ཅོ། རླུང་ལ་སྐྱི་བསེར། ནམ་མཁའ་ལ་སྔོ་བསངས་མ་ཟེར་བ་སོགས་ལྟ་བུ་ཡིན་” ⑧ཞེས་གསུངས་སོ།

  འཇམ་མགོན་ས་པཎ་གྱིས་འཕགས་ཡུལ་གྱི་པཎྜི་ཏ་འཆི་མེད་སེང་གེས་མཛད་པའི《མངོན་བརྗོད་འཆི་མེད་མཛོད་》ཀྱི་སྟོད་ཆ་བསྒྱུར་གནང་སྟེ་མངོན་བརྗོད་ཀྱི་བསྟན་བཅོས་《ཚིག་གཏེར་》བྱ་བའི་གཞུང་ལུགས་གངས་རིའི་ལྗོངས་སུ་བལྟར།ས་པ་ནས་བོད་དུ་རིག་གནས་འདིའི་ཤིང་རྟའི་སྲོལ་འབྱེད་པར་གྲགས། 《སྙན་ངག་མེ་ལོང་མ་》བོད་ལ་ཆ་ཚང་བར་བསྒྱུར་རྗེས་བརྗོད་བྱའི་དོན་དང་རྗོད་བྱེད་ཚིག་གི་ཉེར་མཁོ་ལ་དམིགས་ནག “མངོན་བརྗོད་འཆི་མེད་མཛོད་དེ་ཡར་ལུང་པ་གྲགས་པ་རྒྱལ་མཚན་གྱིས་བལ་ཡུལ་གྱི་ཡམ་བུའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་བོད་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ཅིང་། འགོས་ལོ་ཙཱ་བས་རྒྱ་དཔེ་དང་འགྱུར་ཡིག་རྙིང་པར་གཏུགས་ནས་དོན་ལ་ཅི་ནུས་ཀྱིས་དཔྱད་དེ་འགྱུར་བདེ་བར་མཛད་ནས་པར་དུ་བཏབ་པ་”⑨དང་། པཎྜི་ཏ་རབ་འབྱོར་ཟླ་བས་མཛད་པའི་《མངོན་བརྗོད་འཆི་མེད་མཛོད་ཀྱི་འགྲེལ་པ་འདོད་འཇོའི་བ་མོ་》ཡི་སྟོད་ཆ་དང་འཕགས་ཡུལ་གྱི་པཎྜི་ཏ་ཆེན་པོ་དཔལ་འཛིན་སྡེས་མཛད་པའི་《མངོན་བརྗོད་མུ་ཏིག་ཕྲེང་བ་》གཉིས་ནི་ཞ་ལུ་ལོ་ཆེན་གྱིས་བསྒྱུར་གནང་བ་དང་། ཕྱིས་སུ་《འཆི་མེད་མཛོད་》ཀྱི་རྩ་འགྲེལ་གཉིས་སླར་ཡང་མཁས་དབང་སི་ཏུ་ཆོས་ཀྱི་འབྱུང་གནས་ཀྱིས་ཆ་ཚང་བར་བསྒྱུར་བ་ལ་གསར་འགྱུར་དུ་གྲགས་པ་སོགས་ནི་རྒྱ་གཞུང་དུ་གཏོགས། དེས་ན་ས་པཎ་གྱིས་《ཚིག་གཏེར》མཛད་པ་ནས་བཟུང་། བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ལྡུམ་རར་མངོན་བརྗོད་ཀྱི་པད་དཀར་ཆུན་པོའི་རྩ་ལག་ཡོངས་སུ་གྲོལ་བས། རིག་པའི་རྣམ་གཞག་འདི་བཞིན་དབྱར་མཚོ་རྒྱས་པ་ལྟར་འཕེལ་རྒྱས་བྱུང་ཡོད། བོད་ཀྱི་མཁས་པ་ཚོས་འཆད་རྩོད་རྩོམ་གསུམ་གྱི་བྱ་གཞག་ཁྲོད་འགྲན་ཟླ་བྲལ་བའི་རྣམ་དཔྱོད་ལ་བརྟེན་ནས་བརྟན་གཡོའི་དངོས་པོའི་ངོ་བོ་དང་ཁྱད་ཆོས་སོགས་ལ་དཔྱད་ཞིབ་ཀྱིས་མངོན་བརྗོད་ཀྱི་ཐ་སྙད་དུ་མ་ཞིག་གསར་བཟོ་མཛད་ཡོད་པ་མ་ཟ། འབྲེལ་ཡོད་བོད་གཞུང་བསྟན་བཅོས་ཀྱང་མི་ཉུང་བ་ཞིག་མཛད་གནང་ཡོད། མིང་དུ་གྲགས་པ་ལ་མཁྱེན་བརྩེ་ལོ་ཙཱ་བའི་《མངོན་བརྗོད་སྡེ་ཚན་བདུན་པ་》དང་། རིན་སྤུངས་པ་ངག་དབང་འཇིགས་གྲགས་ཀྱི་《མངོན་བརྗོད་མཁས་པའི་རྣ་རྒྱན་》 ཞ་ལུ་ལོ་ཙཱ་བ་ཆོས་སྐྱོང་བཟང་པོའི་《མངོན་བརྗོད་ལེགས་བཤད་གསེར་གྱི་ལྡེ་མིག་》 ཁོང་གི་སློབ་མ་སྐྱོགས་སྟོན་རིན་ཆེན་བཀྲ་ཤིས་ཀྱི་《མངོན་བརྗོད་ཀྱི་བསྟན་བཅོས་》  སྣར་ཐང་ལོ་ཙཱ་བའི་《མངོན་བརྗོད་གསེར་ཕྲེང་རོལ་པ་》 དགེ་ཡོ་བ་ཚུལ་ཁྲིམས་སེང་གེའི་《མངོན་བརྗོད་མིང་གི་ཚོགས་གསལ་བར་བྱེད་པ་བློ་གསལ་རྣ་ཆ》 ངག་དབང་བསྟན་འཛིན་དབང་པོའི་《མངོན་བརྗོད་བྱསམ་འཕེལ་ནོར་བུ་》  དཔལ་ཁང་ལོ་ཙཱབའི་《མངོན་བརྗོད་པད་དཀར་ཕྲེང་བ་》 དངུལ་ཆུ་ཆོས་བཟང་གི《མངོན་བརྗོད་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ཐིགས་》 རིག་འཛིན་བསྟན་སྲུང་གི《མངོན་བརྗོད་ལ་འཇུག་པའི་སྒོ་》 དེ་བཞིན་ཕྱིས་སུ་གཞིས་རྩེ་དགེ་འོས་སློབ་གྲྭའི་བོད་ཡིག་སློབ་དཔྱོད་ཁང་གིས་བསྒྲིགས་པའི་《མངོན་བརྗོད་ཀྱི་འགྲེལ་པ་བཏུས་བསྒྲིགས་ལེགས་བཤད་འདྲེན་པའི་དུང་སྒྲ་》  ཚེ་རིང་རྣམ་རྒྱལ་གྱི་《མངོན་བརྗོད་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ཐིགས་ཀྱི་འགྲེལ་པ་བྱིས་པའི་འཇུག་ངོགས་》 དཔའ་རིས་སངས་རྒྱས་དང་ནོར་བུ་ཀུན་གྲུབ་ཀྱི་《མངོན་བརྗོད་ཁུངས་བཙུན་རྒྱ་མཚོ》སོགས་ཡོད་ཅིང་། བསྟན་བཅོས་དེ་རྣམས་ནི་གངས་ཅན་མཛེས་པའི་རྒྱན་དུ་འཁྲུངས་ཤིང་། བོད་ཀྱི་བཅུ་ཕྲག་རིག་གནས་ཀྱི་གཏེར་སྒོ་འབྱེད་པའི་ལྡེ་མིག་ལྟ་བུར་གྱུར་ཡོད། མངོན་བརྗོད་ཤེས་ན་མིང་གི་མཛོད་ལ་མངའ་དབང་བསྒྱུར་ཞིང་། འཆད་རྩོད་རྩོམ་པའི་བྱ་བར་དེ་ཉིད་ངེས་པར་མཁོ་བ་ཞིག་ཡིན་པ་ནི། འགྲན་ཟླ་བྲལ་བའི་སྙན་དངགས་པའི་ཁྱུ་མཆོག་རིན་སྤུངས་པ་ངག་དབང་འཇིགས་གྲགས་ཀྱི་《མངོན་བརྗོད་མཁས་པའི་རྣ་རྒྱན་》གྱི་མཇུག་བྱང་དུ། “མི་འཇིགས་སྤོབས་པ་རྒྱས་པའི་རང་བཞིན་འཛུམ། །ཟླ་བའི་འཇིག་རྟེན་མང་པོ་འཛག་བཞིན་དུ། །ལེགས་བཤད་གཏོང་ཕོད་ལྡན་པའི་མཆོད་སྦྱིན་ལས། །མཚུངས་མེད་མངོན་བརྗོད་གཙུག་ལག་འདི་བྱུང་ངོ། །”⑩ཞེས་བསྔགས་བརྗོད་གནང་བ་བཞིན་ནོ།

གཉིས་པ།  མངོན་བརྗོད་ཤེས་པའི་དགེ་མཚན།

 མངོན་བརྗོད་ཅེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་བལྟོས་བཅས་ཀྱིས་ཕན་ཚུན་འདྲ་བ་དང་། འབྲེལ་བ། རྒྱུ་འབྲས། རྟེན་དང་བརྟེན་པ། ལྡོག་པ་སོགས་གཏན་ཚིགས་སུ་བྱས་པའི་ཐ་སྙད་དམ་མིང་བཏགས་རིག་པ་ཞིག་ཡིན། བོད་ཀྱི་མཁས་པའི་ཞལ་རྒྱུན་དུ། “མངོན་བརྗོད་ཤེས་ན་མིང་ལ་མི་རྨོངས་”ཞེས་རླུང་ལྟར་གྲགས་པ་དོན་ལ་གནས་པ་ཡིན་ཏེ། བརྗོད་བྱའི་ནང་དོན་ཟབ་ཅིང་རྗོད་བྱེད་ཚིག་སྦྱོར་སྙན་ཞིང་ཡང་དག་པ་ཞིག་ཡོང་བ་ལ་བརྡ་སྤྲོད་པའི་གཞུང་ལུགས་སྤྱི་དང་། བྱེ་བྲག་མངོན་བརྗོད་ཀྱི་གཞུང་ལ་བསླབ་དགོས་པའི་གནས་ལུགས་བསྟན་པ་སྟེ། མིང་ལ་བརྟེན་ནས་བསྟན་བཅོས་རྣམས་བྱས་པའི་ཕྱིར། དེ་ཡང་སློབ་དཔོན་ཐོན་མིས།“བསླབ་པ་ཀུན་གྱི་གཞི་འཛིན་ཅིང་། །རིག་བྱེད་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ། །མིང་ཚིག་བརྗོད་པ་ཀུན་གྱི་གཞི། །ཡི་གེའི་སྦྱོར་བ་བཤད་པར་བྱ། །”ཞེས་བརྡ་སྤྲོད་པའི་རྣམ་གཞག་གི་བྱེ་བྲག་མིང་ཚིག་གི་སྦྱོར་བའི་ཚུལ་རྣམས་ལ་ཐོག་མར་མཁས་པར་སློབ་དགོས་ཚུལ་གསུངས་པ་དང་། དཔའ་རིས་སངས་རྒྱས་ཀྱིས།“མིང་ཕྱུག་པར་བྱེད་པའི་མངོན་བརྗོད་ནི། །དོན་མཚོན་པར་བྱེད་མཁས་པའི་ངག་རྩལ་ཏེ། །ཚིག་མཛེས་པར་སྤྲས་པའི་རྒྱན་ཆ་དང་། །བློ་རིག་པ་སྐྱེད་པའི་དཔལ་འབར་ཡིན། །”⑾ཞེས་གསུངས་པས། མངོན་བརྗོད་ལ་བྱང་ཆུབ་ན། ཐུན་མོང་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་བསྟན་བཅོས་རྩོམ་པ་ལ་དགེ་མཚན་ཤིན་ཏུ་ཆེ་ཞིང་། མངོན་བརྗོད་ནི་དོན་བཟང་ཚིག་སྙན་ཡོང་བར་མེད་དུ་མི་རུང་བའི་ཚིག་རྒྱན་ཞིག་དང་། བོད་ཀྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྩོམ་རིག་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ཁྱད་ཆོས་བླ་ན་འཕགས་པ་ཞིག་ཡིན་པ་ཤེས་ནུས། དེ་བཞིན་མངོན་བརྗོད་ལ་མཁས་ན། མིང་ཚིག་སྨྲ་བ་དང་། མིང་ཚིག་ལ་འཇུག་པ། དཔྱོད་པ་ལ་སོགས་པར་ཐོགས་པ་མེད་ཅིང་། རིག་གནས་ཀུན་ལ་བལྟ་བའི་མེ་ལོང་རྙེད་པ་དང་འདྲ་སྟེ། པཎ་ཆེན་ཤཱཀྱ་མཆོག་ལྡན་གྱིས།“དོན་དམ་དབྱིངས་ཀྱི་ཡི་གེ་བརྗོད་བྲལ་ཡང། །གཉིས་སྣང་འཁྲུལ་པའི་བློ་ལ་བརྗོད་འདས་སུ། །གང་ཤར་བརྗོད་པ་ཀུན་གྱི་གཞིར་གྱུར་པ། །མིང་ཚིག་ཡི་གེའི་ཚོགས་རྣམས་འདིར་བཤད་བ། །སྡེ་སྣོད་ཤེས་པའི་ལང་ཚོ་རྒྱས་གྱུར་ཀྱང་། །མིང་ཚིག་གཞུང་བརྒྱའི་སྐྱེ་མཆེད་མི་མཚར་ན། །དཔྱོད་ལྡན་མཛའ་བོའི་ཡིད་རབ་འདྲེན་མི་ནུས། །དེ་ཕྱིར་མཁས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་འདི་མཚར་བྱ། །”⑿ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན། བརྡ་སྤྲོད་པའི་མིང་བརྡ་ལ་མཁས་ན། ནང་པའི་ཆོས་གཞུང་སྡེ་སྣོད་ཀྱི་དགོངས་པ་ཐོས་པ་དང་བཀྲལ་བ་ལ་བདེ་བླག་ངང་འཇུག་རྒྱུར་ཕན་པ་ཆེ་ཞིང་། གཅིག་ཤོས་ནི་དེ་ལས་ལྡོག་པའོ། ཡང་《མངོན་བརྗོད་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ཐིགས་》ལས། “འཁོར་འདས་བརྟན་གཡོའི་དངོས་པོ་རེ་རེར་ཡང་། །བརྡ་དང་ཐ་སྙད་མིང་ཚུལ་མཐའ་ཡས་ཕྱིར། །སར་གནས་དཔའ་བོ་ཁོ་ནའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལས། །ཉམ་ཆུང་བྱིས་བློའི་གཞལ་བྱ་ག་ལ་ཡིན། །འོན་ཏེ་འབབ་ཆུའི་རྒྱུན་ལས་ཆུ་ཐིགས་ཙམ། །བཏུངས་ཀྱང་སྐྱེས་བུའི་སྐོམ་སྲེད་སེལ་བ་ལྟར། །མངོན་བརྗོད་རྒྱ་མཚོའི་དབུས་ནས་ཆུ་ཐིགས་ཙམ། ། ཐོས་བརྩོན་ཀུ་ཤའི་རྩེ་མོས་བླངས་ཏེ་བརྗོས། །”⒀ཅེས་གསུངས་པ་ལྟར། རང་ཅག་བོད་ཀྱི་སྐད་ལ་འཁོར་འདས་བརྟན་གཡོའི་དངོས་པོ་རེ་རེར་ཡང་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་ཤིན་ཏུ་མང་ཞིང་། དེ་དག་གཅིག་ལས་གཅིག་མཚོན་སྟོབས་ཆེ་བ། སྡེབ་ལེགས་ཤིང་རང་དབང་ཆེ་བས། དེ་དག་ལ་མཁས་པར་གྱུར་ན། འཆད་རྩོད་རྩོམ་གསུམ་ལ་དབང་འབྱོར་བའི་མཐུན་རྐྱེན་བསྐྲུན་པ་དང་གཉིས་སུ་མེད་པ་དཔེར་ན། སྔོན་བྱོན་མཁས་པའི་བསྟན་བཅོས་གྲགས་ཆེ་བ་《དཔག་བསམ་འཁྲི་ཤིང་》དང་། 《ཀླུ་ཀུན་ཏུ་དགའ་བའི་ཟློས་གར་》《བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྟག་ངུའི་རྟོགས་བརྗོད་》《ས་པཎ་རྟོགས་བརྗོད་སྐལ་བཟང་ལེགས་ལམ་》《གཞོན་ནུ་ཟླ་མེད་ཀྱི་གཏམ་རྒྱུད་》《སྤྲིན་གྱི་ཕོ་ཉ་》《རཱ་མ་ཎའི་རྟོགས་བརྗོད་》《གཞོན་ནུ་དྲུག་གི་རྟོགས་བརྗོད་》ལ་སོགས་ནི་མངོན་བརྗོད་ཀྱིས་སྤྲས་པ་ཤ་སྟག་ཡིན་པ་ལས་རྟོགས་ཐུབ། ཁྱད་པར་མིང་གི་མངོན་བརྗོད་ནི་འདྲ་བ་དང་འབྲེལ་བ། རྒྱུ་མཚན་སོགས་ལ་བརྟེན་ནས་བཏགས་པ་ཞིག་ཡིན་པས། དེ་ཤེས་པས་རང་ཉིད་མིང་གི་སྦྱོར་ཚུལ་ལ་བྱང་ཆུབ་པར་གྱུར་ཅིང་། བྱ་དངོས་གསར་པར་མིང་འདོགས་རྒྱུར་མཁས་པ། འཆད་པའི་སྐབས་དཔེ་འཇོག་པར་མཁས་པས་ཕ་རོལ་པོར་གཞུང་དོན་བདེ་བླག་ངང་བརྒྱུད་སྤྲོད་བྱ་རྒྱུར་ཕན་པ་ཆེ་སྟེ། དཔེར་ན་《སྙིང་རྗེ་པད་མ་དཀར་པོ་》ལས། “ཀུན་དགའ་བོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་གསུངས་པའི་ཆོས་འདུལ་བ་འདི་རྣམ་པར་འཕེལ་བ་དང་། ཡོངས་སུ་མི་ཉམས་པ། ཀུན་ཏུ་སྲུང་ཞིང་སྦ་བ་དང་། ཆུད་མི་ཟོས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཁྱོད་ལ་དཔེ་བསྟན་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ལ་སྐྱེས་བུ་མཁས་པ་ཁ་ཅིག་དཔེས་སྨྲས་པས་དོན་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྟོན་པ་རང་གི་ཞལ་ནས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ།

  སྙན་ངག་དང་མངོན་བརྗོད་གཉིས་ནི་ཟླ་གྲོགས་སུ་གྱུར་བས། མངོན་བརྗོད་མེད་ན་སྙན་ངག་དེ་ཡང་ཚིག་སྐམ་དོན་སྐྱ་ལྟ་བུར་འགྱུར་ངེས་ཤིང། སྙན་ངག་དེ་ཡང་གྲོང་ཚིག་རྐྱང་པས་འདྲེས་ན་མཁས་པའི་མདུན་སར་བཞད་གད་ཀྱི་རྒྱུར་འགྱུར་ངེས། སྙན་ངག་ནི་བུད་མེད་མཛངས་མ་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན་ན། མངོན་བརྗོད་ནི་དེའི་མཚར་སྡུག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ཉག་ཅིག་ཡིན། རྗེ་ཙོང་ཁ་པ་ཆེན་པོའི་《རིན་ཆེན་གསུམ་གྱི་གཏམ་གྱི་སྦྱོར་བ་》ལས། “རིགས་ལམ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་རྣམ་དཔྱོད་དང་། །གཞུང་ལུགས་གདམས་པར་ཤར་བའི་ཉམས་ལེན་དང་། །ཚིག་སྦྱོར་ཚུལ་ལ་མཁས་པའི་ངག་གི་དཔལ། །ས་སྟེང་འདི་ན་རིན་ཆེན་རྣམ་གསུམ་སྣང་། །”ཞེས་སྙན་ངག་ནི་མཁས་པ་མཛེས་པར་བྱེད་པའི་རིན་ཆེན་རྣམ་གསུམ་གྱི་ཡ་གྱལ་དུ་གསུངས་ན། དེ་འདྲའི་སྙན་ངག་གིས་བརྗོད་བྱ་སྡེ་བཞིའི་དགོངས་དོན་ཟབ་ཅིང་རྒྱ་ཆེ་བ་བསྟན་པར་མིང་གི་མངོན་བརྗོད་ཀྱིས་མཛེས་པར་བརྒྱན་ཏེ་རམ་འདེགས་ཞུ་དགོས་པ་ནི་བསྙོན་མེད་རེད། དུང་དཀར་བློ་བཟང་འཕྲིན་ལས་མཆོག་གི《ཚིག་རྒྱན་རིག་པའི་སྒོ་འབྱེད་》ལས། “སྙན་ངག་གི་ལུས་ཞེས་པ་ནི། རང་གིས་གང་བརྗོད་བྱར་འདོད་པའི་ཁྱད་པར་དེ་དང་ལྡན་པའི་མིང་ཚིག་ཡི་གེ་ཚོགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ངག་གི་རྒྱུན་དེ་ལ་ཟེར་”⒁ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། མིང་ཚིག་ཡི་གེའི་སྦྱོར་ཚུལ་ཡང་དག་པར་བཀོལ་ཐུབ་པ་ཡིན་ན། དོན་རྒྱན་དང་། སྒྲ་རྒྱན། གབ་ཚིག་གི་རྒྱན་སོགས་ཀྱི་ངག་རྒྱུན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་འགྱུར་བར་དགེ་མཚན་ཐོན་ཐུབ་པ་ཡིན། ཡང་《མངོན་བརྗོད་ལ་འཇུག་པའི་སྒོ་》ལས། “གསར་སློབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་བརྗོད་བྱ་གང་ཞིག་སྙན་ངག་གི་རྒྱན་གྱིས་འཆིང་བར་བྱེད་དགོས་པ་བྱུང་ན། མངོན་བརྗོད་ཀྱི་མིང་ནི་མེད་དུ་མི་རུང་བ་ཞིག་ཡིན་ཏེ། རྗོད་བྱེད་ཀྱི་ཚིག་ཤིན་ཏུ་སྙན་མོ་དགོས་པ་དང་། ཐོས་མ་ཐག་ཏུ་སྤྲོ་བ་འཕེལ་བའི་ཚིག་གསོན་ཉམས་ལྡན་པ་ཞིག་དགོས། བརྗོད་བྱ་ཅུང་ཙམ་གབ་ནས་བརྗོད་དགོས་པ་སོགས་ལ་མངོན་བརྗོད་ཀྱི་མིང་གིས་ནུས་པ་ཆེས་ཆེར་འདོན་ཐུབ་”⒂ཅེས་པ་དང་། ཧོར་ཁང་བསོད་ནམས་དཔལ་འབར་གྱིས། “མཁས་པའི་བྱ་བ་སོས་ཀའི་དཔལ་འབར་ཚེ། །སྙན་དངགས་ཁུ་བྱུག་གླུ་དབྱངས་ལེན་པ་ལ། །ཉམས་འགྱུར་སྣ་ཚོགས་སྟོན་པའི་བྱེད་པོ་ནི། །མིང་གི་མངོན་པར་བརྗོད་ལས་གཞན་ཅི་ཞིག །”⒃ཅེས་གསུངས་པ་སོགས་ལས། བོད་ཀྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་སྙན་ངག་མཛེས་མི་མཛེས་ནི་མངོན་བརྗོད་ཀྱི་ཚིག་རྒྱན་བཟང་ངན་དང་འབྲེལ་བ་ངེས་ཅན་ཡོད་པ་ཤེས་ནུས། དེས་ན་མངོན་བརྗོད་ལ་དབང་འབྱོར་བས། བརྩམས་བའི་སྙན་ངག་དག་ཀྱང་སྙན་རོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་ཤིང་དོན་གཞན་འདྲེན་པའི་ནུས་པ་ལྡན་པ་དང་། ཚིགས་བཅད་སྐབས་སུ་སྒྲ་མང་ཉུང་ཇི་ཙམ་འཇུག་པར་གདམ་ང་བྱེད་ཐུབ་པ། ཟློས་སྐྱོན་སེལ་བར་རྣམ་གྲངས་བརྗེ་བའི་ནུས་པ་ཅི་རིགས་འཐོན་ཐུབ་པ་ཡིན། དེ་འདྲའི་རྩོམ་ཡིག་ཅིག་སྤེལ་ཐུབ་ན། མི་རིགས་ཀྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྩོམ་གཤིས་ཀྱིས་ཕྱུག་ཐུབ་པ་ཡིན་ལ། ལྔ་པ་ཆེན་པོའི་“བཅད་ལྷུག་སྤེལ་མའི་ལང་ཚོ་དར་ལ་བབ། །སྡེ་བཞིའི་གཏམ་གྱི་སྲོག་ཅན་རིགས་ལྡན་མ། །སྒྲ་དོན་གབ་ཚིག་ནོར་བུའི་རྒྱན་གྱིས་སྤུད། །ཉམས་འགྱུར་སྙན་པའི་གླུ་དབྱངས་མགྲིན་པར་ལེན། །”⒄ཞེས་པའི་སྙན་ངག་གི་ཉམས་དང་ཁྱད་ཆོས་ཀྱང་ལྡན་པར་འགྱུར་སྲིད།

  མངོན་བརྗོད་ཀྱི་བརྡ་ལ་བྱང་ཆུབ་པས། ཐུན་མོང་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་བསྟན་བཅོས་ཁག་ལ་ཐོས་བསམ་གྱི་སྒོ་མོ་འབྱེད་པ་དང་འདྲ་སྟེ འདི་ལ་པཎ་ཆེན་ཤཱཀྱ་མཆོག་ལྡན་གྱིས།“འདི་ཙམ་ཁོ་ན་ཤེས་པ་ཡིས། །ལེགས་སྦྱར་སོ་བཞག་ཡིན་མིན་དང་། །བརྡའ་རྙིངས་པ་དང་བརྡའ་གསར་པའི། །བྱེ་བྲག་མང་ཞིག་ཤེས་གྱུར་ནས། །རྒྱལ་བའི་བཀའ་དང་རིག་པ་ཡི། །གནས་ལྔ་སྟོན་པའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི། །ཚིག་དོན་ངེས་པར་གོ་དཀའ་བ། །མང་ཞིག་ངང་གིས་གྲོལ་བར་འགྱུར། །”⒅ཞེས་པ་དང་། 《མངོན་བརྗོད་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ཐིགས་》ལས།“དེ་ལས་འོངས་པའི་ལེགས་སྦྱང་མཐུ་དཔལ་གྱིས། །བརྟན་གཡོའི་མིང་དོན་ཀུན་ལ་མ་རྨོངས་པར། །མཁས་པའི་བགྱི་བ་གསུམ་གྱིས་རྒྱལ་བའི་བསྟན། །འཛིན་ལ་རྒྱལ་བ་ཉིད་དང་མཚུངས་པར་ཤོག །”ཅེས་སོགས་མངོན་བརྗོད་སྦྱོང་བའི་མཐར་ཐུག་གི་དམིགས་ཡུལ་གསལ་པོར་གསུངས་པ་ལྟར།“མངོན་བརྗོད་རིག་པ་ལེགས་པར་སྦྱངས་ན། ཤེས་བྱ་སྐྱེད་པ་དང་། དཔེ་རྙིང་ཀློག་བདེ་བ་དང་། རྩོམ་དུ་འཇུག་མཁས་པ་དང་། གང་མིང་གསར་དུ་འདོགས་ཤེས་པ་སོགས་བོགས་ཆེན་པོ་ཐོན་”⒆ཐུབ་པ་ནི་སྨྲོས་མེད་རེད།

 གསུམ་པ། མངོན་བརྗོད་མ་ཤེས་པའི་སྐྱོན།

   བོད་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་རིག་གནས་ཀྱི་རིག་ཚན་དགར་སྟངས་ནི། སྒྲ་རིག་པ་རྩ་བ་དང་། དེའི་ཡན་ལག་གཙོ་བོ་སྙན་ངག དེའི་ཡན་ལག་ཏུ་ཉེ་བར་མཁོ་བ་མངོན་བརྗོད་དང་སྡེབ་སྦྱོར་གཉིས་ཡིན་ཞིང་། དེ་རྣམས་ཀྱི་མཚན་གཞི་ལྟ་བུ་ནི་ཟློས་གར་ཡིན། སྙན་ངག་གམ་རྩོམ་པ་ལ་འཇུག་པར་གོང་གསལ་རིག་པའི་གནས་ལྔར་མཁས་དགོས་ཤིང་། དེ་དག་གི་ནང་ནས་མངོན་བརྗོད་ནི་ཚིག་དོན་གྱི་ཉམས་འདོན་བྱེད་ཀྱི་རྒྱན་དང་རིག་པའི་གནས་གཞན་ལ་འཇུག་པའི་ལྡེ་མིག་གམ་རྨང་གཞི་ལྟ་བུར་གྱུར་ཡོད། མཁས་དབང་དམུ་དགེ་བསམ་གཏན་གྱིས“སྒྲ། སྙན་ངག སྨན་རྩིས་སོགས་གཞུང་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་དུ་མངོན་བརྗོད་ཀྱིས་བཅིངས་པའི་མིང་དང་ཚིག་མང་པོ་ཡོད་པས་མ་ཤེས་ན་གཞུང་དེ་དག་ཤེས་པའི་གེགས་སུ་གྱུར། གཞན་ཡང་རང་གིས་སྙན་ངག་རྒྱན་དང་ལྡན་པའི་གཞུང་རྩོམ་པ་ལ་མངོན་བརྗོད་ནི་མེད་དུ་མི་རུང་བ་ཡིན་”ཞེས་གསུངས་པ་དང་།《སྙན་ངག་ལ་འཇུག་ཚུལ་ཚིག་རྒྱན་རིག་པའི་སྒོ་འབྱེད་》ནང་དུ་སྙན་ངག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་གསུམ་གསུངས་པའི་ཁྲོད། མིང་གི་མངོན་བརྗོད་སོགས་ལ་མང་དུ་ཐོས་པ་གསོག་དགོས་རྒྱུ་ནི་རྩོམ་ལ་གོམས་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུའམ་རྨང་གཞི་གསུམ་པ་ཡིན་པར་བསྟན་གནང་ཡོས དེས་ན་གཞུང་འདི་མ་སྦྱངས་ན། རྩོམ་པའི་རྩལ་རྒྱས་མི་ཐུབ་ཡིན། ཐོས་པའི་ནོར་གསོག་མི་ཐུབ་པ་ནི་དོན་དངོས་ཀྱི་ཉམས་མྱོང་ལས་ར་སྤྲོད་ཐུབ་པ་ཡིན། དེ་བཞིན་ཨ་ལག་ཤ་བསྟན་དར་ལྷ་རམས་པས། “ཇི་སྙེད་ཤེས་བྱ་ཚོགས་གསུམ་རྣམ་དག་གིས། །རབ་ཏུ་གསལ་བར་བྱེད་པ་མཚོན་སླད་དུ། །ནམ་མཁའི་ནོར་བུ་འོད་སྟོང་རབ་བཀྱེ་སྟེ། །གླིང་བཞིའི་མུན་པ་སེལ་བའི་སྣང་བ་འཛིན། །རིག་པའི་གནས་འདི་སྦྱང་རིན་མེད་ཅེས་དོར། །མཁས་པར་མ་དྲིས་ཐེ་ཚོམ་ཡོངས་མ་བསལ། །བསླབ་པར་འོས་པ་མ་སྦྱངས་སྐྱེས་བུ་འགའ། །བླུན་པོའི་གོ་ས་ཐོབ་འདི་སྐལ་བ་ཕྲ། །”⒇ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། ཚོགས་གསུམ་གྱི་རྣམ་གཞག་ལས་མིང་གི་མངོན་བརྗོད་མ་ཤེས་ན། བསྟན་བཅོས་ལ་འཇུག་ཚེ་ཐེ་ཚོམ་གྱི་དྲ་བ་གཅོད་མི་ཐུབ་པ་དང་། མིང་ཚིག་གི་འཁྲུལ་བ་སེལ་མི་ཐུབ་པ། རྩོམ་ཚེ་ཚིག་སྦྱོར་གྱི་རྒྱུ་ཆ་མ་འདང་བས་བརྩམས་ཆོས་དེ་ཡང་བླུན་པོའི་ཅལ་ཅོལ་ལས་མ་འདས་པ་ཤེས་ཐུབ། དཔེར་ན། འཕྲོག་བྱེད་ཅེས་པ་དབང་ཕྱུག་དང་ཁྱབ་འཇུག བརྒྱ་བྱིན། རི་དྭགས། ཉི་མ། ཙན་དན་དཀར་པོ རླུང་དང་རླུང་ལྷ། གཤིན་རྗེ། ཨ་ག་རུ། ལོ་མའི་འཁྲི་ཤིང། སེང་གེན་ལེ་ཤམ་དཀར་ཏེ་ཕོ་བ་རིས་དཀར། མི་དཔའ་བོ་བཅས་ལ་འཇུག་པས། སྐབས་སོ་སོར་གང་ལ་འཇུག་མིན་མ་ཤེས་ན་དོན་ལ་འཁྲུལ་བ་འབྱུང་བ་སྨོས་ཅི་དགོས། དཔལ་སྒང་ལོ་ཙཱ་བས་ཀྱང། “ཨེ་མ་ཤེས་བྱ་ཕ་མཐའ་ཡས། །དེ་དག་རེ་རེ་མིང་གི་ཡང་། །རྒྱུ་མཚན་ངེས་ཚིག་མ་ཤེས་ན། །བརྡ་དག་སྦྱོར་བ་ཇི་ལྟར་ཤེས། །”ཞེས་དངོས་པོའི་བཏགས་མིང་ངམ་རྗེས་གྲུབ་ཀྱི་མིང་ཐོགས་ཚུལ་གྱི་རྒྱུ་མཚན་ངེས་ཚིག་མ་ཤེས་ན། རྩོམ་པའམ་འཆད་པའི་སྐབས་བརྡ་དག་སྦྱོར་བ་ཡང་དག་པར་མ་ཤེས་པའམ་ལོག་པར་སྦྱོར་བ། དོན་ལ་མ་ངེས་པ། ཐ་ན་གཞན་གྱིས་ཐོས་ཚེ་བཞད་གད་ཀྱི་རྒྱུ་རུ་འགྲོ་བར་གསུངས་ཡོད། འོན་ཀྱང་དེང་སྐབས་བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་སློབ་ཁྲིད་ཀྱི་ཁྲོད་དུ་མངོན་བརྗོད་ལ་སྦྱང་རིན་མེད་པའི་ལྟ་ངན་ཞིག་རྒྱུན་འབྱམས་སུ་འགྲོ་བའམ། ཡང་ན་དེ་ཉིད་དོན་ཕྲན་ཚེགས་སུ་བརྩིས་ཏེ། རྩོམ་ཡིག་འབྲི་སྐབས་མངོན་བརྗོད་ཀྱི་ཚིག་ཉམས་འདོན་རྒྱུར་སྣང་ཆུང་བྱེད་པ་དང་། ཐ་ན་ཁ་ཅིག་གིས་མངོན་བརྗོད་བཀོལ་ན། སྙན་ངག་གོ་དཀའ་བའམ་ཚིག་རྒྱན་གྱི་རོལ་རྩེད་ཙམ་ལས་དོན་དངོས་ལ་ཕན་མི་ཐོགས་པར་འདོད། དེ་ནི་ཇི་སྐད་དུ། “རང་ལ་ནོར་བུ་ཡོད་བཞིན་དུ། །གཞན་གྱི་ནོར་ལ་འགྲམ་ཆུ་ལྡང་། །དྲེད་ཀྱིས་དངོས་པོ་བརྐུས་པ་བཞིན། །ཐ་མར་རང་ལག་སྟོང་བར་གྱུར། །”ཞེས་པ་ལས་མ་འདས། དེའི་ཕྱིར་《དག་ཡིག་གབ་པ་མངོན་ཕྱུང་》ལས། “མངོན་བརྗོད་ལེགས་པར་མ་ཤེས་ན། ངག་གི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་བརྩམས་ཆོས་རྣམས་ལ་བལྟས་ན། མངོན་བརྗོད་མང་བས་ཇི་བཞིན་གོ་དཀའ། དེ་ལུགས་ཀྱི་རྩོམ་ཞིག་བརྒྱབ་ན། ཐ་སྙད་ཀྱིས་དབུལ་བས། དོན་ཉམས་དང་ཚིག་ཉམས་འདོན་དཀའ། དེ་ཕྱིར་མངོན་བརྗོད་ཤེས་ན་མིང་ལ་མི་རྨོངས། ཞེས་གྲགས་པ་ནི། ཉམས་མྱོང་ལས་བྱུང་བའི་ལེགས་བཤད་ཅིག་ཡིན་ནོ་”﹙21﹚ཞེས་མངོན་བརྗོད་མ་ཤེས་ན་དུང་སེམས་མཚོན་པའི་རྩོམ་རིགས་ལ་ངག་གི་སྒྱུ་རྩལ་དང་དོན་གྱི་ཉམས་མི་ལྡན་ཞིང་། ཐ་སྙད་ལ་ཚད་བཀག་ཐེབས་ཏེ་མི་རིགས་ཀྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྩོམ་གཤིས་དང་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་རོ་བཅུད་བརླག་ངེས་པར་གསུངས་པ་དང་། དུང་དཀར་བློ་བཟང་འཕྲིན་ལས་ཀྱིས། “སྙན་ངག་གི་ཚིག་རྒྱན་མེད་པའི་གྲོང་ཚིག་རྐྱང་པའི་བསྟན་བཅོས་པོ་ཏི་ལོངས་པ་བརྩམས་ཀྱང་མཁས་པ་ལྟ་ཅི། སེམས་ཡོད་སུ་ཡང་མགུ་བར་མི་བྱེད་ལ། འཇིག་རྟེན་འདིར་རྩེད་མོའི་ཕྱིར་གླུ་གཞས་ཤིག་བཏང་ན་ཡང་། སྙན་ངག་གི་ཉམས་ཡོད་པའི་ཚིག་རྒྱན་ལ་རྒྱ་ཆེའི་མང་ཚོགས་ཀྱིས་བསྟོད་བསྔགས་ཆེས་ཆེར་བྱེད་པ་མངོན་སུམ་དུ་གྲུབ་པས། སྙན་ངག་ཤེས་པ་དང་མ་ཤེས་པའི་དགེ་མཚན་དང་སྐྱོན་ནི་དེ་ལྟར་ཡིན་ནོ་” ﹙22﹚ཞེས་གསུངས་པ་སོགས། མཁས་པའི་གསུང་དེ་དག་ལས་སྙན་ངག་གི་ཚིག་རྒྱན་ཡང་མངོན་བརྗོད་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་ངག་གི་སྒྱུ་རྩལ་ཞིག་ཡིན་པ་རྟོགས་ཐུབ། དེས་ན་མངོན་བརྗོད་མ་ཤེས་པས། སྔོན་བྱོན་མཁས་པའི་གསུང་རྩོམ་ལ་གོ་བ་ཚུལ་བཞིན་ལེན་མི་ཐུབ་ཅིང་། ཕྱི་རྣམ་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་སྟེང་ནས་ཀྱང་དཀའ་ངལ་རབ་དང་རིམ་པ་ཕྲད་ན། དོན་ཇི་བཞིན་རྟོགས་རྒྱུ་ནི་འཇའ་ཚོན་པང་གདན་དུ་རེ་བའི་ངང་ཚུལ་ལས་མ་འདས། དཔེར་ན་《ཚིག་རྒྱན་རིག་པའི་སྒོ་འབྱེད་》ལས། གབ་ཚིག་གི་རྒྱན་ལས་ཡོངས་སུ་འདྲེས་པའི་གབ་ཚིག་གི་དཔེར་བརྗོད་ལ། “སོ་མངས་ཤ་ཡི་རལ་པས་སྤྱི་བོ་དང་། །ལྐོག་མར་རབ་མཛེས་ཟུར་མེད་ལག་པའི་མིག །ནོར་བུའི་མགྲིན་པས་ཟུང་ལྡན་སྒྲ་དབྱངས་སྒྲོགས། །ཁྱིམ་གནས་བཟང་པོའི་ཡན་ལག་ཅན་དེ་གང། །”ཞེས་བྱུང་བའི་བརྗོད་བྱའི་དོན་ནི་ཁྱིམ་བ་དེ་ཕོའི་ཐོག་ཏུ་འབབ་ཀྱང་། །ཚིག་བགྲོས་ལ་མིང་གི་མངོན་བརྗོད་མང་པོ་བཀོལ་སྤྱོད་མཛད་ཡོད་པ་དང་། དེ་བཞིན་གཅིག་བསྒྲིབས་པའི་གབ་ཚིག་གི་དཔེར་བརྗོད་ལ།“ནགས་ན་རབ་དགའ་བག་ཕེབས་ས་འཛིན་གྱིས། །མཐོར་འདེགས་བྱུ་རུའི་ཁང་བཟང་མཛེས་པའི་སྤོར། །གསེར་མདངས་མངོན་པར་བཀྲ་བའི་རྒྱ་ཕིབས་ཀྱི། །འོད་སྣང་ཀུན་གསལ་ཡངས་པའི་མཁའ་ལ་འཕྲོ། །”ཞེས་བྱུང་བའི་གབ་བྱ་ཕོ་བྲང་པོ་ཏ་ལའི་ཁྱད་ཆོས་ཡིན་ཡང་། ངག་གི་ཕྲེང་བའི་སྐབས་ནགས་ན་རབ་དགའ་དང་ས་འཛིན། བྱུ་རུའི་ཁང་བཟང་ཞེས་པ་ལྟ་བུའི་མངོན་བརྗོད་བཀོལ་གནང་ཡོད་པས། མིང་གི་མངོན་བརྗོད་དེ་དག་མ་ཤེས་ན་གབ་དོན་ཚུལ་བཞིན་དུ་རྟོགས་མི་ཐུབ་པ་ལྟར་ཡིན། ཡང་དཔེར་ན། 《དཔྱིད་ཀྱི་རྒྱལ་མོའི་གླུ་དབྱངས་》ལས། “མཁའ་མེའི་སྲད་བུར་བརྒྱུས་པའི་ཀ་ཕྲེང་ལ། །རྒྱ་མཚོ་དབྱངས་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་ཡི་གེའི་བརྡའི། །རིན་ཆེན་ཕྱང་འཕྲུལ་རིན་དུ་གསེར་ལྡན་ལྟོ། །ནོར་བུའི་ཟོང་གིས་བཀང་ཡང་ཁུགས་སམ་ཅི། །” ﹙23﹚ཞེས་བྱུང་བའི་མཁའ་ནི་ཀླད་ཀོར་དང་། མེ་ནི་གསུམ་གྱི་གྲངས་ཚབ་ཡིན་པས་ཀཱ་ལི་སུམ་ཅུའི་དོན་དང་། རྒྱ་མཚོ་ནི་གྲངས་ཀ་བཞིའི་ཚབ་ཡིན་པས་ཨཱ་ལི་བཞིའི་དོན་ཡིན་མོད། བློ་གསར་རྣམས་ཀྱིས་གྲངས་ཀྱི་མངོན་བརྗོད་མ་ཤེས་ན་རྩོམ་བཟང་འདི་འདྲ་བ་ལ་མྱོང་རོལ་ཇི་ལྟར་ཐུབ་སྟེ་མི་ཐུབ་པ་ལྟར་རོ། མདོར་ན། དོན་དེར་ཨ་ལགས་ཤ་ངག་དབང་བསྟན་དར་ལྷ་རམས་པས། “ཡི་གེ་དག་ཀྱང་སྙན་ངག་མི་ལྡན་ན། །བུད་མེད་མཛེས་མ་སྒྲེན་མོར་རྒྱུ་བ་བཞིན། །མངོན་བརྗོད་གསར་རྙིང་བརྡའ་ཡིས་མ་སྤུད་ན། །གྲོང་ཚིག་འདྲེས་པས་མཁས་པས་དོར་བར་འོས། །དེ་ཕྱིར་རིག་གནས་ཆུང་བ་དག །སྦྱང་རིན་མེད་ཅེས་མ་དོར་བར། །ཀུན་ལ་ཞིབ་ཏུ་སྦྱངས་བྱས་ན། །ད་གཟོད་མཁས་པའི་གྲལ་འགོ་དབང། །” ﹙24﹚ཞེས་བོད་ཀྱི་མངོན་བརྗོད་རིག་པ་དང་བོད་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་རིག་གནས་རྒྱུན་འཛིན་དང་དར་སྤེལ་དབར་འབྲེལ་བ་ཟབ་མོ་ཡོད་ཚུལ་གསུངས་པ་ནི་དོན་ལ་གནས་པའི་གཏམ་དུ་འཁུམས།

བཞི་པ། མངོན་བརྗོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་བཤད་པ།   

        གཅིག མངོན་བརྗོད་རིག་པའི་གཞུང་ལུགས་ལ་སློབ་སྦྱོང་བྱེད་དགོས་པ།

 དེ་ཡང་《དག་ཡིག་གཅེས་བསྡུས་འཁྲུལ་སྤོང་ལེགས་པར་བ