[ནང་དོན་གནད་བསྡུས།] དཔྱད་རྩོམ་འདིའི་ནང་མི་རིགས་སོ་སོའི་སྒྲའི་བརྗོད་པ་སྣ་ཚོགས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྐད་ཀྱི་གདངས་སུ་དབྱངས་ཨ་འདི་ལྷན་སྐྱེས་སུ་ཡོད་ཅིང་། དེ་ལས་ཡི་གེའི་རྩོམ་གཞིར་གྱུར་བའི་སྐད་ཀྱི་གདངས་སྣ་ཚོགས་བྱུང་བས་སྐད་ཀྱི་གདངས་ལ་ཡི་གེ་ཞེས་བརྗོད། མི་རིགས་དང་སྐད་རིགས་མི་འདྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་རང་རང་གི་ཐུན་མིན་སྐད་གདངས་དེ་མཚོན་བྱེད་དུ་བཟོས་པའི་ཡི་གེར་ཐུན་མིན་གྱི་ཁྱད་ཆོས་ཡོད་དེ། ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྒྲ་གཟུགས་ཡི་གེར་ཨ་དང་བཅས་པའི་དབྱངས་བཅུ་དྲུག་གང་རུང་གསལ་བྱེད་ཀྱི་སྲོག་ཏུ་མ་ཞུགས་པར་ངག་ནས་བརྗོད་དུ་མེད་ཅིང་། བོད་ཀྱི་ཡི་གེ་ནི་དབྱངས་ཡིག་གསལ་བྱེད་ཀྱི་སྲོག་ཏུ་ཞུགས་ཚུལ་མེད་པར་གསལ་བྱེད་གང་ཞིག་ལ་སྒྲ་གདངས་ཇི་ལྟར་ལྡན་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཀླག་པའི་ཡི་གེ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར། མི་རིགས་ཀུན་གྱི་སྐད་གདངས་སུ་ཡོད་པའི་ཨ་དེ་སྤྱི་ཁྱབ་ཐུན་མོང་པའི་ཨ་ཡིན་ལ། དེ་འདྲའི་གདངས་དེ་མཚོན་བྱེད་དུ་བཟོས་པའི་ཨ་དེ་མི་རིགས་སོ་སོའི་ཡི་གེར་ངེས་པའི་ཨ་ཡིག་བྱེ་བྲག་པ་ཡིན་པར་ངོས་འཛིན་དགོས་ཚུལ་དང་། ཨ་ཡིག་བྱེ་བྲག་པ་སྤྱོད་སྟངས་ཐད་ལའང་ཁྱད་པར་ཡོད་དེ། ལེགས་སྦྱར་གྱི་ཡི་གེ་ནི་ཨ་ཡིག་གསལ་བྱེད་ཀྱི་སྲོག་ཏུ་ཞུགས་པར་ནུས་པའི་འཕྲལ་སྦྱོར་ཡི་གེར་གྱུར་ལ། བོད་པས་འཕྲལ་སྦྱོར་བྱེད་ཚུལ་མེད་པའི་གསལ་བྱེད་དུ་སྤྱོད་པ། དེ་བཞིན་མི་རིགས་གཞན་དང་གཞན་ལའང་རང་རང་གི་ཁྱད་ཆོས་སམ་སྤྱོད་སྟངས་མི་འདྲ་བའི་ཨ་ཡིག་བྱེ་བྲག་པ་སྣ་ཚོགས་ཡོད་ཚུལ། བོད་ཀྱི་སྔོན་གྱི་ཡིག་རྙིང་ཁག་ཏུ་འ་ཆུང་རེ་རྗེས་སུ་འདོགས་པ་དེ་དབྱངས་སྲོག་ཞུགས་ཀྱི་རྟགས་མིན་ལ། བོད་ཀྱི་དབྱངས་ཨ་ངེས་ཀྱི་སྙན་ངག་འབྲི་སྲོལ་དེ་ཡང་རྒྱ་གར་རྩོམ་རིག་དཔེར་བྱས་པའི་རྩོམ་ཚུལ་ཙམ་ལས་བོད་ལ་དབྱངས་སྲོག་ཞུགས་ཡོད་པ་མཚོན་མི་ཐུབ་ཚུལ་སོགས་གླེང་ཡོད།

       [བརྡ་ཆད་གཙོ་བོ།]བོད་ཡིག དབྱངས་བཞི། ཨ་གསལ་བྱེད། ལེགས་སྦྱར། ཨ་དབྱངས་ཡིག

       [ཀྲུང་གོའི་དཔེ་དེབ་དབྱེ་རྟགས།]H214

       [ཡིག་ཚང་མཚོན་བྱང་།]A

       [རྩོམ་གྱི་གོ་རིམ་ཨང་སྒྲིག]1002-946X(2014)03 -037 -18   

       དང་པོ། བོད་ལ་དབྱངས་ཡིག་བཞིར་འདོད་པའི་སྔོན་བྱོན་མཁས་པའི་ལྟ་ཚུལ།

        རྗེ་ས་པཎ་(1182 - 1251) གྱིས་མཛད་པའི་《བསྟན་བཅོས་མཁས་པའི་ཁ་རྒྱན་》དུ། “དེ་ལ་དང་པོ་དབྱངས་རྣམས་ནི་ལྔའོ (ཨ་ཨི་ཨུ་ཨེ་ཨོ་)  ཨ་ཡིག་བོར་བ་རྣམས་(ཨི་ཨུ་ཨེ་ཨོ་)ནི་ཡན་ལག་གོ ཀ་ལ་སོགས་པ་(ཉི་ཤུ་དགུ་)རྣམས་ནི་གསལ་བྱེད་དོ། བཞི་བཞི་པའི་སྡེ་པ་ནི་བདུན་ནོ།ཧ་ནི་མཐར་གནས་པའོ་”①ཞེས་བོད་ལ་དབྱངས་ཡིག་ལྔ་ཡོད་པར་གསུངས་པ་དང། ཡང་ཁོང་གི་རྩོམ་གཞན་《དག་པར་བྱེད་པའི་སྡེབ་སྦྱོར་རིན་ཆེན་རྒྱ་མཚོ》། “སྤྱིར་ནི་བོད་ཀྱི་ཡི་གེ་ལ། །དབྱངས་དང་གསལ་བྱེད་གཉིས་སུ་དབྱེ། །དབྱངས་ཡིག་ཨི་ཨུ་ཨེ་ཨོ་བཞི། །གསལ་བྱེད་ཀ་སོགས་སུམ་ཅུ་ཡིན། །”ཞེས་གསུངས་པས། རྗེ་ས་པཎ་ནི་བོད་ལ་དབྱངས་ཡིག་ལྔར་འདོད་མཁན་གྱི་གྲས་སུ་མཐའ་གཅིག་ཏུ་བགྲངས་ན་མི་འོས་པའི་གནས་ལུགས་ཤིག་མཐོང་ཐུབ་མོད། རྗེས་བྱུང་བོད་ཀྱི་བརྡ་སྤྲོད་སྨྲ་བ་ཁ་ཅིག་གིས་རྗེ་ས་པཎ་ནི་བོད་ལ་དབྱངས་ལྔར་འདོན་མཁན་དུ་ངོས་འཛིན་བྱེད། རྗེ་ས་པཎ་བཞུགས་དུས་སུ་བོད་ལ་དབྱངས་ལྔར་བཞེད་པའི་ལྟ་ཚུལ་དེར་ཆེད་དུ་དགག་མཁན་མ་བྱུང་ཡང། རྗེ་ས་པཎ་གྱི་སྐུ་ཚེའི་སྨད་དུ་འཁྲུངས་པའི་བཅོམ་ལྡན་རིག་པའི་རལ་གྲིས།(1228 -1305) “སུམ་ཅུ་པོ་དེ་ཇི་ལྟར་བསྟུ་(བསྡུ་)ཞེ་ན། སང་སྐྲི་ཏ་ལྟར་སྙུང་(བསྡུ་) ན་ནི་ཨ་དབྱངས་ཡིག་དང་གཞན་རྣམས་གསལ་བྱེད་ཡིན་ནོ་”②ཞེས་ཨ་ཡིག་འདི་སཾ་སྐྲྀ་ཏ་ལྟར་མ་བསྡུས་པར་བོད་ལྟར་ན་གསལ་བྱེད་ཀྱི་གྲས་ཡིན་པ་དོན་གྱིས་ཁས་བཞེས་ཤིང། དེའི་ཤུགས་ནས་ལེགས་སྦྱར་ལ་དབྱངས་ལྔར་བསྡུ་ཚུལ་ཡོད་ལ། བོད་ལ་དེ་ལྟར་བསྡུ་ཚུལ་མེད་པ་བསྟན་ཡོད། དེ་རྗེས་ཞྭ་ལུ་ལོ་ཙཱ་བ་ཆོས་སྐྱོང་བཟང་པོའི་(1441 -1527)《སུམ་ཅུ་པའི་རྣམ་འགྲེལ་》དུ། “བོད་ཀྱི་ཡི་གེ་ཨཱ་ལི་གསལ་བར་མཚོན་པར་བྱེད་པ་ནི་ཨི་ཡིག་དང་སོགས་ཀྱི་སྒྲས་བསྟན་པ་ཨི་ཨུ་ཨེ་ཨོ་རྣམས་ཏེ་བཞིར་ངེས་ཞེས་པའོ། གང་ཡང་མཁས་པའི་ཁ་རྒྱན་དུ། བོད་ཀྱི་དབང་དུ་མཛད་དེ། དབྱངས་རྣམས་ནི་ལྔའོ། གསལ་བྱེད་རྣམས་ནི་ཉི་ཤུ་རྩ་དགུའོ་ཞེས་གསུངས་པ་ནི་གཞུང་འདི་དང་དངོས་སུ་འགལ་བ་ཁོ་ནར་ཟད་དོ། བོད་ཀྱི་སྐད་ལ་ཀཱ་ལི་སྟེ། གསལ་བྱེད་ནི་གྲངས་སུམ་ཅུ་ཐམ་པ་ཉིད་དུ་ངེས་ཏེ་”③ཞེས་གསུངས་ཏེ་རྗེ་ས་པཎ་གྱི་ལྟ་བའམ་བོད་ལ་དབྱངས་ལྔ་འདོད་པར་དགག་པ་དངོས་སུ་མཛད་ཡོད། 《ཐོན་མིའི་ཞལ་ལུང་》དུ།  “ས་པཎ་གྱིས་མཛད་པའི་མཁས་པའི་ཁ་རྒྱན་དུ།   བོད་ཀྱི་དབང་དུ་མཛད་དེ་དབྱངས་རྣམས་ནི་ལྔའོ། གསལ་བྱེད་རྣམས་ནི་ཉི་ཤུ་རྩ་དགུའོ། ཞེས་དང། དེའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་དཔལ་ཁང་ལོ་ཙཱ་བའི་དག་ཡིག་ངག་སྒྲོན་དང་། ས་སྐྱ་ཨ་མྱེས་(ཨ་མྱེས་ཞབས་ཀུན་དགའ་རབ་གསལ།537 -?)ཀྱི་མིག་དབང་རབ་གསལ་རྣམས་སུ་ཡང། དབྱངས་ལྔ་ཡ་ར་ལ་ལྦའི་འདོགས། ཞེས་པའི་བརྡ་ཆད་འདོན་མཁན་ཡོད་ནའང། འདིར་སུམ་ཅུ་པའི་གཞུང་དང་བསྟུན་ན་དབྱངས་བཞི་དང་གསལ་བྱེད་སུམ་ཅུར་ངེས་པས་ན་བརྡ་ཆད་དེ་དག་ལ་ཁས་བླངས་བར་མི་བྱའོ། ཞེས་ཞྭ་ལུ་ལོ་ཙཱ་བ་སོགས་ཀྱིས་བཀག་པ་ནི་དོན་ལ་གནས་པ་ཡིན་ནོ་”④ཞེས་དང། “འདིར་བོད་རང་ལ་མཁོ་བའི་ཡི་གེ་མང་མི་དགོས་ཉུང་ན་མི་འདུ་བའི་དབྱངས་བཞི་དང་གསལ་བྱེད་སུམ་ཅུའི་གྲངས་ངེས་པ་མཛད་ནས་དབྱེ་བསྡུ་བྱས་སོ་”⑤ཞེས་གསུངས་པ་རྣམས་ལས་མཁས་དབང་ཚེ་ཏན་ཞབས་དྲུང་ཁོང་ཉིད་ནི་བོད་ལ་དབྱངས་བཞི་དང་གསལ་བྱེད་སུམ་ཅུར་འདོད་མཁན་གྱི་གྲས་ཤིག་ཡིན་པ་གསལ་བར་བསྟན་པ་དང་།  ཡང་ཁོང་གིས།“ལེགས་སྦྱར་སྒྲ་རིག་པའི་གཞུང་ཡོད་ཚད་དུ་ཨ་ཡིག་དབྱངས་ཀྱི་གྲས་སུ་ཡོད་པ་ལས་གསལ་བྱེད་ཀྱི་གྲས་སུ་བཞག་པ་གཅིག་ཀྱང་མེད་ལ། ཨ་ཡིག་གསལ་བྱེད་ཀྱི་གྲས་སུ་བཞག་པ་ནི་བོད་ཡིག་གི་རྣམ་གཞག་ཁོ་ན་ལས་མི་འབྱུང་”⑥ཞེས་གསུངས་ཏེ་ཨ་ཡིག་དེར་ལེགས་སྦྱར་དང་བོད་གཉིས་ལ་ངོས་འཛིན་ནམ་བཀོལ་སྤྱོད་བྱེད་སྟངས་ཐད་ཁྱད་པར་ཡོད་ཚུལ་གསལ་བར་བསྟན་ཡོད། མཁས་དབང་རྡོ་རྗེ་རྒྱལ་པོས། “ཨ་ཡིག་གོང་དུ་བཤད་པ་ལྟར་དགོས་དབང་གིས་གསལ་བྱེད་ཀྱི་གྲས་སུ་བཞག་པས་དབྱངས་ཡིག་བཞིར་གྱུར་ལ་”⑦ཞེས་གསུངས་པ་ཡང་གོང་གི་འདོད་ཚུལ་དང་མཐུན་པ་ཡིན་ལ། རྗེ་དམུ་དགེས།“བོད་སྐད་ཀྱི་གདངས་ལ་ཀ་མད་སུམ་ཅུ་དང་དབྱངས་བཞི་ཡོད་པ་དང་” ⑧ཞེས་གསུངས་པ་དེས་ཁོང་ཡང་བོད་ལ་དབྱངས་བཞི་དང་གསལ་བྱེད་སུམ་ཅུར་འདོད་མཁན་གྱི་གྲས་ཡིན་པ་གསལ་བར་རྟོགས་ཐུབ། (ཁོང་གི་གསུང་གཞན་དུ་བོད་ཡིག་ལ་དབྱངས་ཀྱི་ང་རོ་ལྔ་ཡོད་པར་གསུངས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་སུ་ཞིག་གི་ངག་ནས་སྒྲ་འབྱིན་པའི་ཚུལ་དྲང་པ་བསྒྲེང་སོགས་ཀྱི་ང་རོ་ལྔ་ཡོད་པར་དགོངས་པའི་གསུང་ཡིན།)ད་ལྟ་སྤྱིར་བཏང་གི་ཀློག་དེབ་རྣམས་སུ། “རྒྱ་ཡིག་ལྔ་བཅུ་ཐམ་པ་དེ་བོད་ཡིག་སུམ་ཅུར་གཏན་ལ་ཕབ་”ཅེས་དང། 《སུམ་ཅུ་པ་》རུ།  “ཡི་གེ་ཨ་ལི་ཀ་ལི་གཉིས། ཨ་ལི་གསལ་བྱེད་ཨི་སོགས་བཞི ཀ་ལི་སུམ་ཅུ་ཐམ་པའོ་”ཞེས་པ་སོགས་ཀྱི་ངོས་འཛིན་དེ་དག་ནི་རྒྱུན་གཏན་ཅན་དུ་གྱུར་ཡོད།   

འདིར་ཁ་ཅིག་གིས། ཡི་གེ་ཨ་ལི་ཀ་ལི་གཉིས་ཞེས་པའི་ཨ་ལིས་དབྱངས་ཡིག་ཨ་བསྟན་ཚུལ་གྱི་རིགས་པ་འགོད་པར་བྱེད་ཀྱང་པྲ་སྟི་རིན་པོ་ཆེས། “བོད་ཀྱི་དབྱངས་ལ་ཨ་ཡིག་མེད་པས། ཨ་ཕྲེང་གི་དོན་དངོས་སུ་མེད་ཀྱང་། རྒྱ་གར་གྱི་དབྱངས་ལ་ཨ་ཡིག་ལ་སོགས་པའི་ཕྲེང་བ་དངོས་སུ་ཡོད་པས་དེ་ལ་ཨ་ཕྲེང་ཞེས་བཏགས་པ་བཞིན་དུ།  བོད་ཀྱི་ཨི་ལ་སོགས་པ་ཡང་དེའི་ནང་ནས་ཕྱུངས་ཤིང་དེ་དང་ཆ་མཐུན་པས་ཨཱ་ལི་ཞེས་གདགས་སུ་རུང་བར་མཚོན་ཞིང་གོ་ནུས་པའི་སྒོ་ནས་སོ། དེའི་གྲངས་ངེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར།  ཨི་སོགས་བཞི ཞེས་སྨྲས་ཏེ། ཨི་ལ་སོགས་པ་བཞི་ནི་ཨུ་ཨི་ཨེ་ཨོ་བཞི་ཡོད་པས། དེར་ངེས་པའོ་”⑨ཞེས་དང། “ཨ་ཡིག་ནི་གང་ལ་འདོགས་པའི་གཞི་བརྗོད་དོན་ཙམ་མ་གཏོགས་གསལ་བྱེད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ་”⑩ཞེས་གསུངས་པ་དེ་དག་གིས། “ཡི་གེ་ཨ་ལི་ཀ་ལི་གཉིས། ཨ་ལི་གསལ་བྱེད་ཨི་སོགས་བཞི་”ཞེས་པའི་དོན་ལ་གོ་བ་ཇི་ལྟར་ལེན་དགོས་ཚུལ་བསྟན་པས། ཡི་གེ་ཨ་ལི་ཀ་ལི་གཉིས་ཞེས་པ་ལེགས་སྦྱར་ལ་དཔེ་བལྟས་པའི་མིང་འདོགས་ཙམ་ཡིན་ནོ།   

གཉིས་པ།  སྐད་རིགས་ཀུན་གྱི་གདངས་སུ་ཡོད་པའི་ཨ་དང་འཕྲལ་སྦྱོར་གྱི་ཨ། གསལ་བྱེད་དུ་ངོས་འཛིན་པའི་ཨ་རྣམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལས་བོད་ལ་དབྱངས་བཞིར་ངེས་ཚུལ།

སྔོན་དང་ད་ལྟའི་བརྡ་སྤྲོད་མཁན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཡིག་རིགས་ཀུན་གྱི་འབྱུང་གནས་སུ་གྱུར་བའི་སྐད་རིགས་ཀུན་གྱི་གདངས་སུ་དབྱངས་ཨ་འདི་ཉིད་གནས་ཤིང་དེ་ཉིད་མེད་ན་སྒྲ་ཐམས་ཅད་དབྱུང་དུ་མེད་པའི་རིགས་པས་ཨ་ཡིག་འདིའི་ནུས་པར་ནན་བཤད་གནང་བ་མང་སྟེ། ས་ཆེན་བསོད་ནམས་རྩེ་མོས། “ཡི་གེའི་མ་ནི་ཨ་ཡིན་ནོ། ཨ་ནི་རང་ཉིད་བརྗོད་རུང་བས། སེང་གེ་ལྟ་བུའི་ཨ་ཞེས་བྱ་”ཞེས་དང་། “ཨ་ནི་ཡི་གེ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཕྱི་མོ་ཡིན་ནོ་”⑾ཞེས་དང་། རྗེ་དམུ་དགེ་བསམ་གཏན་གྱིས། “མི་རྣམས་ཀྱང་མའི་མངལ་ནས་སྐྱེ་དུས་ཐོག་མར་ཨ་ཞེས་པའི་སྒྲ་འབྱིན་པར་བྱེད་དོ་”⑿ཞེས་སོགས་གསུངས་པ་ལྟར། སྐད་གདངས་ཀྱི་རྣམ་པའི་ཐོག་མ་ཨ་ཡིག་དང་དེ་ལས་གདངས་སྣ་ཚོགས་སྐྱེས་པའི་ཆོས་ཉིད་ལས། ཡི་གེ་དངོས་ནི་སྐད་ཀྱི་གདངས་ཡིན་པའི་ངོས་འཛིན་བྱུང་ཞིང། ཡི་གེའི་མ་ནི་ཨ་ཡིན་ནོ། ཞེས་པའི་གནས་ལུགས་ཀྱང་དེར་ཐུག་ཡོད། སྐད་ཀྱི་གདངས་དེ་མེད་ན་ཡི་གེའི་རྩོམ་གཞི་ཟེར་བའང་མེད། ཡིན་ན་ཡང་སྐད་ཀྱི་གདངས་དེ་རྩོམ་གཞིར་བྱས་པའི་ཡི་གེ་སྟེ། བལྟ་བའི་གཟུགས་རིས་ཡི་གེ་རྣམས་ནི་མི་རིགས་རང་རང་གི་དགའ་མོས་སམ་ལག་ལེན་ཁྲོད་ནས་བྱུང་བས། དེ་ལ་མི་རིགས་གང་དང་ལོ་རྒྱུས་གང་དེའི་རྟགས་དམ་འཁེལ་ཡོད་པ་ཞིག་རེད།   

ལེགས་སྦྱར་གྱི་ཡི་གེ་ནི་ཐོག་མ་ཉིད་ནས་རང་ཚུགས་ཀྱི་ཚུལ་དུ་བྱུང་ཞིང་། དེར་ཁྱད་ཆོས་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ཞིག་ཡོད་པ་ནི་ཡི་གེར་སྲོག་ལྡན་དང་སྲོག་མེད་ཀྱི་ཁྱད་པར་འབྱེད་ཚུལ་དང། དབྱངས་སྲོག་ཏུ་མ་ཞུགས་པར་ངག་ནས་སྒྲ་བརྗོད་དུ་མེད་པའི་ཁྱད་ཆོས། མིང་ལས་ཚིག་སྒྲུབ་པ་ལ་དབྱངས་སྲོག་ཞུགས་འཕྲལ་ནས་མཚམས་སྦྱོར་དགོས་པ་སོགས་ལེགས་སྦྱར་གྱི་ཡི་གེ་ཁོ་ནར་ངེས་པའི་ཁྱད་ཆོས་དུ་མ་ལྡན་ཞིང། ཁོང་ཆོའི་གསལ་བྱེད་ལ་དབྱངས་སྲོག་ཞུགས་ཡོད་མེད་ཀྱི་རྟགས་ཧ་ལན་ཏའི་མཚན་བྱ་བ་སྟེ། བོད་ཀྱི་གསལ་བྱེད་ཀ་ལ་ར་བཏགས་པ་༼ཀྲ༽ལྟ་བུ་འདི་ཡོད་མེད་གལ་ཆེ་ཞིང། ཡི་གེ་གང་ཞིག་ལ་དབྱངས་སྲོག་ཞུགས་ཡོད་མེད་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཡང་དེའི་སྟེང་ནས་འབྱེད་པ་དང། ཁོང་ཚོའི་ཡི་གེ་དེ་ཡིག་རིགས་གཞན་དང་མི་འདྲ་བའི་ཁྱད་ཆོས་གཙོ་བོའང་དེ་ལས་མངོན་བཞིན་ཡོད། བོད་ཀྱི་ཡི་གེ་སོགས་ཡིག་རིགས་གཞན་དག་ལ་གསལ་བྱེད་ཀྱི་སྲོག་ཏུ་དབྱངས་ཞུགས་ཚུལ་དང་སྲོག་མེད་ཀྱི་རྟགས་འཇོག་སྲོལ་མེད་པས། བོད་ཡིག་ནི་ལེགས་སྦྱར་གྱི་ཡི་གེ་ལྟར་དབྱངས་ཡིག་ཨ་འདི་སྲོག་ཏུ་ཞུགས་ཚུལ་མེད་པའི་ཡི་གེ་ཡིན། 《ཐོན་མིའི་ཞལ་ལུང་》དུ། “སྲོག་མེད་ཀྱི་ཡི་གེ་ནི་ལེགས་སྦྱར་ལྟར་ན་ངག་གིས་བརྗོད་དུ་མེད་པས་ན་ཚུལ་དེ་ནི་བོད་ཡིག་གི་རྣམ་གཞག་དང་གཏན་ནས་མི་མཐུན་པ་ཞིག་ཡིན་ནོ་”⒀ཞེས་གསུངས་པ་ཡང་གནད་འདིར་ཐུག་ཡོད། དེ་ལ་བརྟགས་ན། ཡི་གེ་དངོས་ནི་མི་རིགས་ཀུན་གྱི་སྐད་གདངས་མི་འདྲ་བའི་སྒྲའི་བརྗོད་པ་སྣ་ཚོགས་ཡིན་ལ། སྒྲའི་བརྗོད་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་གདངས་ཅི་འདྲ་བ་མཚོན་བྱེད་དུ་བཟོས་པའི་ཡི་གེ་ཡོད་དོ་ཅོག་ནི་སྐད་གདངས་མི་འདྲ་བ་རྣམས་གདགས་གཞིར་བྱས་ནས་བཟོས་པའི་ཡི་གེའམ་རི་མོའི་ཡི་གེ་བྱ་བ་དེ་ཡིན། དཔེར་ན། མདུན་ཅོག་ཅེས་པའི་སྒྲའམ་ཐ་སྙད་དེ་འཇུག་པའི་འཇུག་གཞི་དངོས་པོ་ཞིག་དང་། སྒྲ་དེ་མཚོན་བྱེད་ཀྱི་སྒྲ་གཟུགས་ཡི་གེ་སྟེ་རྣམ་པ་གཉིས་ཡོད་ལ། དེ་ལྟའི་གཟུགས་སུ་བྱས་པའི་ཡི་གེར་དབྱངས་སྲོག་ཞུགས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་ཡོད་མེད་ཅི་རིགས་ཏེ། ལེགས་སྦྱར་གྱི་ཡི་གེ་ལྟ་བུར་དབྱངས་སྲོག་ཞུགས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་བསྟན་དུ་ཡོད་ཅིང། བོད་དང་རྒྱ་ནག་གི་ཡི་གེ་ནི་ལེགས་སྦྱར་ལྟར་དབྱངས་སྲོག་ཞུགས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་སམ་འཕྲལ་སྦྱོར་བྱེད་སྲོལ་མེད་པའི་ཡི་གེ་ཡིན། དེས་ན་ཡི་གེ་ཀུན་གྱི་སྲོག་ཏུ་དབྱངས་ཨ་འདི་ཞུགས་པར་བཤད་པ་ནི་ཡིག་རིགས་ཀུན་གྱི་རྩོམ་གཞིར་གྱུར་བའི་སྐད་ཀྱི་གདངས་དེ་ལ་དམིགས་ནས་བཤད་པ་སྟེ། དེང་སང་སྒྲ་རིག་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་བཟློག་མེད་དུ་ཁས་ལེན་པའི་གནད་འདི་ཡིན། དེ་ལྟར་སྤྱིའི་ཆ་ནས་བཤད་ན། སྐད་རིགས་གང་དང་གང་དེའི་གདངས་སུ་ཨ་ཞེས་པའི་ང་རོ་འདི་རང་ཆས་སུ་ཡོད་པ་མཚུངས་ཀྱང། བྱེ་བྲག་ཏུ་མི་རིགས་སོ་སོའི་སྐད་རིགས་དང་སྐད་གདངས་དེའི་རྩོམ་གཞིར་གྱུར་པའི་ཐུན་མིན་གྱི་ཡི་གེ་སོ་སོའི་ཁྱད་ཆོས་མི་མཚུངས་ཏེ། དཔེར་ན། ཡི་གེའི་སྲོག་ཏུ་ཞུགས་པའམ་འཕྲལ་སྦྱོར་བྱེད་དུ་ཡོད་པའི་ལེགས་སྦྱར་གྱི་དབྱངས་ཡིག་ཨ་ལྟ་བུ་དང། འཕྲལ་སྦྱོར་སོགས་བྱེད་དུ་མེད་པའི་བོད་པའི་གསལ་བྱེད་གྲས་ཀྱི་ཨ་ལྟ་བུ་སྟེ། ཨ་ཡིག་འདིའི་གདངས་དང། འབྲི་ཚུལ་ལམ་གཟུགས་ཀྱི་ཆ་ནས་སཾ་བོད་གཉིས་ལ་ཁྱད་པར་ཆེར་མེད་ཀྱང་སྤྱོད་སྟངས་ཀྱི་ཆ་ནས་ཁྱད་པར་ཡོད། དེ་བཞིན་རྒྱའི་ཡི་གེ་阿དང་啊ལྟ་བུ་ཡང་སྐད་ཀྱི་གདངས་སུ་རང་ཆས་སུ་བྱུང་བའི་ཨ་དེ་ཉིད་རི་མོའི་གཟུགས་མི་འདྲ་བར་བཀོད་པ་མཚོན་པའི་ཡི་གེ་ཡིན། དེ་ལྟར་སྐད་གདངས་དང་གཟུགས་རིས་ཡི་གེ་གཉིས་ཀྱི་ངོས་ནས་བརྟགས་ན། ཨ་ཡིག་ལ་སྤྱི་བྱེ་བྲག་གཉིས་ཡོད་དེ། དཔེར་ན། བུམ་པ་དེ་གསེར་བུམ་སོགས་ཀྱི་སྤྱི་ཡིན་པ་བཞིན་དུ་སྐད་རིགས་ཀུན་གྱི་གདངས་སུ་རང་ཆས་སུ་ཡོད་པའི་ང་རོའམ་དབྱངས་སུ་བཤད་པའི་ཨ་དེ་སྤྱི་བྱེ་བྲག་གཉིས་སུ་ཕྱེས་བའི་སྤྱི་ཡིན་ལ། བུམ་པར་དབྱེ་ན་གསེར་བུམ་དང་ཟངས་བུམ་སོགས་བྱེ་བྲག་ཡོད་པ་བཞིན་དུ་ཨ་ལ་འཕྲལ་སྦྱོར་གྱི་ཨ་དང་། གསལ་བྱེད་ཀྱི་ཨ། དེ་བཞིན་མི་རིགས་དང་སྐད་རིགས་མི་འདྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་སྐད་གདངས་རྩོམ་གཞིར་བྱས་པའི་གཟུགས་དང་རྣམ་པ་མི་འདྲ་བ་མཚོན་པའི་ཨ་ཡིག་བྱེ་བྲག་པ་སྣ་ཚོགས་ཡོད། རྟགས་གྲུབ་སྟེ།  གསེར་བུམ་བུམ་པ་ཡིན།  གསེར་བུམ་བུམ་པ་དང་བདག་གཅིག་ཏུ་འབྲེལ། གསེར་བུམ་མ་ཡིན་ཞིང་བུམ་པ་ཡིན་པའི་གཞི་མཐུན་པ་དུ་མ་གྲུབ་པ་བཞིན། འཕྲལ་སྦྱོར་གྱི་ཨ་ཨ་ཡིན། འཕྲལ་སྦྱོར་གྱི་ཨ་ཨ་དང་བདག་གཅིག་ཏུ་འབྲེལ། འཕྲལ་སྦྱོར་གྱི་ཨ་མ་ཡིན་ཞིང་ཨ་ཡིན་པའི་གཞི་མཐུན་པ་དུ་མ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཏེ་གསལ་བྱེད་ཀྱི་ཨ་སོགས་འཇོག་ཆོག་པ་བཞིན་ནོ། དེ་ལ་བརྟགས་ན། ཨ་ལ་ཤའི་《རྟགས་འཇུག་འགྲེལ་པ་》 དང་《ཡིག་བཤད་མཁས་པའི་ཁ་རྒྱན་》གཉིས་ཀར། “ཨ་ནི་ཡི་གེ་ཀུན་གྱི་སྲོག་ཏུ་ཞུགས་”ཞེས་བཤད་པ་དེ་བཟོས་པའི་ཡི་གེ་སྟེ། ལེགས་སྦྱར་ཡི་གེ་ལྟ་བུ་ཨ་ཡིག་སྲོག་ཞུགས་འཕྲལ་སྦྱོར་ནུས་པའི་ཡི་གེར་གོ་དགོས་པ་ལས། བོད་ཡིག་ལྟ་བུ་སྲོག་ཞུགས་འཕྲལ་སྦྱོར་བྱེད་ཚུལ་མེད་པའི་རིགས་སུ་གོ་ཐབས་མེད་དེ། བོད་ཀྱི་གསལ་བྱེད་གྲས་ཀྱི་ཨ་ཡིག་དེ་རང་ཉིད་གསལ་བྱེད་ཡིན་ཞིང་། བོད་ལ་དེ་ལས་གཞན་པའི་འཕྲལ་སྦྱོར་གྱི་ཨ་ཞིག་ལོགས་སུ་ངོས་འཛིན་རྒྱུ་མེད་པས་སོ། མཁས་དབང་ཚེ་ཏན་ཞབས་དྲུང་གིས།“ཨ་ལ་ཤའི་རྟགས་འཇུག་འགྲེལ་པ་དང། ཡིག་བཤད་མཁས་པའི་ཁ་རྒྱན་གཉིས་ཀར། ཨ་ནི་ཡི་གེ་ཀུན་གྱི་སྲོག་ཏུ་ཞུགས། ཞེས་བཤད་པའང་བོད་ཡིག་གཞིར་བཞག་པ་ལ་ཐ་སྙད་དེ་སྦྱོར་རུང་མི་རུང་ལ་བརྟག་རྒྱུ་ཡོད་དོ་”⒁ཞེས་དོགས་སློང་མཛད་པའང་རྒྱུ་མཚན་འདི་འདྲར་ཐུག་པས་ཡིན། རྒྱུ་མཚན་དེའི་ཕྱིར་ན། མི་རིགས་ཤིག་གི་ཡི་གེར་དབྱངས་ཡིག་དུ་ཙམ་ཡོད་པ་ངོས་འཛིན་པའི་དུས་སུ་མི་རིགས་སོ་སོའི་ཐུན་མིན་གྱི་ཡི་གེར་གསལ་བའི་དབྱངས་ཡིག་བྱེ་བྲག་པ་དེ་ཅི་ཡོད་ཀྱི་ངོས་ནས་བརྟག་དགོས་པ་ལས་སྐད་རིགས་ཀུན་གྱི་གདངས་སུ་རང་ཆས་སུ་ཡོད་པའི་ཨ་དེ་མི་རིགས་གང་ཞིག་གིས་བཟོས་པའི་དབྱངས་ཡིག་གི་གྲས་སུ་ངེས་པར་དུ་ཡོད་དགོས་པའི་ངེས་པ་མེད་དེ། གང་ཡིན་ཟེར་ན། ལེགས་སྦྱར་ཡི་གེ་ཕུད་པའི་བོད་ཡིག་ལྟ་བུ་ནི་དབྱངས་སྲོག་ཞུགས་ཀྱི་རྟགས་སམ་འཕྲལ་སྦྱོར་བྱེད་སྲོལ་མེད་པར་ངག་ནས་བརྗོད་པའི་ཡི་གེའམ་སྐད་ཀྱི་གདངས་དེ་མཚོན་བྱེད་དུ་བཟོས་པའི་ཡི་གེ་ཡིན་ཞིང། བོད་ཀྱི་བསྟན་བཅོས་ཇི་སྙེད་པ་རྣམས་ཀློག་པའི་དུས་སུ་ངག་གི་གདངས་དེ་གཟུགས་རིས་ཡི་གེ་དེ་དང་དེར་ལྡན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཀློག་པས། ཡི་གེ་དངོས་ནི་ཀ་སོགས་ཀློག་བཞིན་པའི་དུས་ཀྱི་རང་རང་གི་སྐད་གདངས་མི་འདྲ་བའི་བརྗོད་པ་དེ་དག་ཡིན་པ་ལས་ཤོག་བུའི་ངོས་སུ་བཀོད་པའི་རི་མོའི་ཡི་གེ་དེ་མིན་པ་ཤེས་སླ་བ་ཞིག་རེད། ཡིན་ན་ཡང།  མི་རྣམས་ཀྱིས་རྟག་ཏུ་གདགས་གཞི་སྐད་གདངས་ཇི་ལྟ་བ་མཚོན་བྱེད་ཀྱི་རི་མོ་དེར་ཡི་གེ་ཟེར་བ་དང་། དེ་འདྲའི་ཡི་གེའི་སྲོག་ཏུ་དབྱངས་ཨ་མ་ཞུགས་པར་ངག་ནས་བརྗོད་དུ་མེད་ཚུལ་བཤད་པ་ནི་སྐད་ཀྱི་གདངས་དང་རི་མོའི་ཡི་གེའི་དབར་ལ་ཁྱད་པར་ཅི་ཡོད་པ་དང་འབྲེལ་བ་ཇི་ལྟར་འབྱུང་བཞིན་པའི་རྟེན་གནས་ཀྱི་ཚུལ་གསལ་པོར་ངེས་མ་ཐུབ་པས་ལན་པ་ཡིན། དེར་བརྟེན། ང་ཚོས་ཡི་གེ་ཞིག་ཀློག་པའི་དུས་སུ་ཡི་གེ་དེ་དང་དེའི་གདངས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་ཀློག་བཞིན་ཡོད་པའི་ངོས་འཛིན་བས་ཀྱང་ཀློག་བཞིན་པའི་སྐད་ཀྱི་གདངས་དེ་ནི་མི་རིགས་དེ་དང་སྐད་རིགས་དེར་ངེས་པའི་ཐུན་མིན་གྱི་ཡི་གེ་སོ་སོ་བ་སྟེ། རང་རང་གི་སྐད་གདངས་ཀྱི་ངོས་ནས་ཐོན་པའི་བརྗོད་པ་མི་འདྲ་བ་ཇི་སྙེད་པ་རྣམས་རི་མོའི་ཡི་གེར་འཁོད་པ་རྣམས་ལ་སྦྱར་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཀློག་པ་ལས་རི་མོའི་ཡི་གེ་ལས་སྐད་གདངས་དེ་རྣམས་ཚུར་སྣང་བ་ཞིག་མིན། དཔེར་ན། ལེགས་སྦྱར་གྱི་ཥ་ཡིག་འདི་ཁ་དང་ཧྲ་ཞེས་གང་བདེར་ཀློག་ཆོག་པ་དང་། དེ་བཞིན་ཛྙཱ་ཡིག་ལའང་། ཛ་ལ་ཉཱ་བཏགས་འགྱ་འམ་གཉའ་ཞེས་པ་བཞིན་རང་རང་གི་བློའི་ངོར་ཇི་ལྟར་ཡོད་པ་ལྟར་ཀློག་པ་དང་།  བོད་ཡུལ་དུ་ཨ་སྔོན་དགུང་གི་ཉི་མ་ལྟ་བུ་ལ་ཡུལ་འགའ་ཞིག་ཏུ་ནུ་མར་ཀློག་བཞིན་པ་བཅས། དེ་འདྲ་བའི་ངོས་ནས་བརྟགས་ན། རི་མོའི་ཡི་གེའི་ངོས་ནས་སྒྲའི་ཀློག་ཚུལ་དེ་འདྲ་སོ་སོར་བྱུང་བ་མ་ཡིན་པར་ཀློག་མཁན་དེས་ཐོག་མར་ཀློག་སློབ་པའི་དུས་སུ་རི་མོའི་ཡི་གེ་དང་དེའི་ཀློག་ཚུལ་འདི་དང་འདི་ལྟར་ཡིན་པའི་བསླབ་རིམ་རྣམས་རང་གི་ཡིད་ངོ་ན་ཇི་ལྟར་ཡོད་པ་བཞིན་ཀློག་པ་སྟེ། རི་མོའི་ཡི་གེ་རང་ངོས་ནས་སྒྲ་འདི་ཞེས་པ་ཞིག་བསྟན་དུ་མེད་པས་ཡི་གེ་རེ་འགར་ཀློག་སྟངས་མི་འདྲ་བ་རེ་འབྱུང་བཞིན་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཡང་འདི་རེད། ཏུན་ཧོང་གཏེར་ཡིག་སོགས་སྔོན་གྱི་ཡི་གེ་རྣམས་སུ་སྐྱེ་གནས་མཚུངས་པའི་ཡི་གེ་མང་པོ་ཞིག་ཕན་ཚུན་བརྗེས་ནས་བྲིས་པའི་གནས་ཚུལ་དེ་ཡང་གཟུགས་ཀྱི་ཡི་གེར་སྤྱི་སྲོལ་གྱི་སྒྲ་ངེས་ཅན་ཞིག་གཏན་འཁེལ་མ་བྱུང་བའི་དུས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཞིག་རེད། ཀློག་དག་པོའམ་ཀློག་ཚུལ་ཇི་ལྟ་བ་བསླབ་རྗེས་གཞི་ནས་ཐུན་མིན་གྱི་དབྱངས་དང་གསལ་བྱེད་རྣམས་ཐོགས་པ་མེད་པར་ཀློག་ཐུབ་པའི་ཡོན་ཏན་འབྱོར་ཐུབ། བདག་ལྟ་བུས་དཔལ་སྣར་ཐང་བའི་ལུགས་བཞིན་ཥ་ཡིག་དེ་བོད་ཀྱི་ཁ་ཡིག་ལྟ་བུར་ཀློག་བཞིན་ཡོད་པ་དང་། སྔར་ཉི་མ་ལ་ནུ་མ་ཟེར་མཁན་དེས་ཀྱང་སྔར་གྱི་ཀློག་སྟངས་བསྒྱུར་ནས་ཉི་མ་ཞེས་ཀློག་པར་འགྱུར།  དེའི་ངོས་ནས་བརྟགས་ན། གདགས་གཞིའི་དངོས་པོའི་མིང་གི་སྒྲ་རྣམས་ཐོག་མར་མི་རིགས་དང་སྐད་རིགས་མི་གཅིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་རང་རང་གི་སྐད་ཀྱི་མངའ་ཁོངས་ནས་ཕན་ཚུན་གོ་བརྡ་སྤྲོད་བྱེད་དུ་བཟོས་པ་དང་དེ་འདྲའི་ངོས་འཛིན་གཅིག་གྱུར་བྱུང་བ་རྨང་གཞིར་བས་ནས་བཟོས་པའི་ཡི་གེ་དེ་དང་དེའི་སྒྲ་གདངས་འདི་དང་འདི་འདྲ་ཡིན་པ་གཏན་འབེབས་བྱས།  མི་རིགས་སོ་སོའི་སྐད་ཀྱི་གདངས་དེ་མཚོན་བྱེད་ཀྱི་ཡི་གེ་བྱུང་བ་ནས་བཟུང་ཡི་གེ་དེ་དང་དེར་སྒྲ་གདངས་དེ་དང་དེ་ལྟ་བུ་ལྡན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཀློག་བཞིན་ཡོད་ན་ཡང། དོན་ངོ་མར་ཀློག་མཁན་དེ་ལ་རང་རང་གི་སྐད་གདངས་ཀྱི་ངོས་ནས་ཡི་གེ་དེ་དག་ཀློག་ཐུབ་པའི་བསླབ་པ་སྔོན་སོང་གི་ཡོན་ཏན་ཞིག་འབྱོར་དུ་བཅུག་པ་ལྟར་ཀློག་བཞིན་ཡོད། འཕགས་ཡུལ་གྱི་ལེགས་སྦྱར་ཡི་གེ་བཟོ་བའི་དུས་སུ་སྐད་གདངས་ཐུན་མོང་ལ་ཡོད་པའི་དབྱངས་ཨ་དེ་ཉིད་བཟོས་པའི་ཡི་གེའམ་རི་མོའི་ཡི་གེ་དེར་ཞུགས་ཚུལ་ཡོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཟོས་ཤིང། དབྱངས་རིང་ཐུང་གི་ངོས་ནས་སྒྲ་རིང་ཐུང་གི་རྣམ་གཞག་འབྱེད་པས། འཕགས་ཡིག་ནི་དབྱངས་ཨ་དེ་ཉིད་སྲོག་ཏུ་མ་ཞུགས་པར་བརྗོད་དུ་མེད་པའི་ཡི་གེར་གྱུར་བ་མ་ཟད། ཁོང་ཆོའི་དབྱངས་ཡིག་ལ་ཨ་དང་བཅས་པའི་དབྱངས་ཡིག་བཅུ་དྲུག་ངོས་འཛིན་དུ་ཡོད་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཡང་དེ་ཡིན། དེ་ལས་གཞན་པའི་ཡི་གེ་སྟེ་བོད་ཡིག་ལྟ་བུར་ཨ་འདི་སྲོག་ཏུ་ཞུགས་ཚུལ་མེད་པས། མཁས་དབང་སི་ཏུས། “བསྟན་བཅོས་འདི་ཡི་ལུགས་ཀྱིས་དབྱངས་ཡིག་སྲོག་ཞུགས་མི་བཞེད་” ⒂ཅེས་གསུངས་སོ།   

ཁ་ཅིག་གིས་དེ་འདྲའི་ཁྱད་ཆོས་མི་འདྲ་བའི་ཚུལ་ལ་མ་བརྟགས་པར་“ཨ་ཡིག་དབྱངས་སུ་བཞག་ཀྱང་བོད་ཡིག་ལ་སྲོག་ལྡན་མིན་གྱི་རྣམ་གཞག་མི་དགོས་ཤིང་ལེགས་སྦྱར་བཞིན་སྲོག་ཞུགས་ཀྱི་ཐ་སྙད་ཀྱང་མི་འཇུག་པས། ཀ་ནས་ཧ་བར་གྱི་གསལ་བྱེད་ཉེར་དགུ་པོ་ཚང་མར་བརྗོད་པའི་གནས་སྐབས་སུ་དབྱངས་ཨ་རེ་མི་མངོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞུགས་ཡོད་ཅེས་བརྗོད་ན་སྐྱོན་མེད་ལ་”⒃ཞེས་བོད་ལ་དབྱངས་ལྔ་ཡོད་ཚུལ་བཤད་ཡོད་ཀྱང། ཁྱོད་ཀྱིས་“བོད་ཡིག་ལ་སྲོག་ལྡན་མིན་གྱི་རྣམ་གཞག་མི་དགོས་ཤིང་ལེགས་སྦྱར་བཞིན་སྲོག་ཞུགས་ཀྱི་ཐ་སྙད་ཀྱང་མི་འཇུག་”ཚུལ་བཤད་པ་དེས་བོད་དང་ལེགས་སྦྱར་གཉིས་ཀྱི་ཡི་གེར་ཁྱད་པར་ཡོད་ཚུལ་ཁས་ལེན་པ་ཡིན་ལ། བོད་ཡིག་ལ་“ཀ་ནས་ཧ་བར་གྱི་གསལ་བྱེད་ཉེར་དགུ་པོ་ཚང་མར་བརྗོད་པའི་གནས་སྐབས་སུ་དབྱངས་ཨ་རེ་མི་མངོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞུགས་”ཞེས་པའི་ཚིག་དེ་ནི་ཁོ་བོས་གོང་དུ་བསྟན་པའི་ཨ་ལ་སྤྱི་བྱེ་བྲག་གཉིས་སུ་ཕྱེ་བའི་ནང་ནས་སྤྱི་ལ་ཁྱབ་པའི་ཨ་དེར་ངོས་འཛིན་པའི་ཚིག་ཏུ་གྱུར།  དེ་ལྟར་མིན་ཟེར་ན་བོད་ཡིག་ལ་“བརྗོད་པའི་གནས་སྐབས་སུ་དབྱངས་ཨ་རེ་མི་མངོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་”ཇི་ལྟར་བྱུང་བ་རེད། སྐབས་དེའི་ཨ་དེ་ལེགས་སྦྱར་ལྟར་འཕྲལ་སྦྱོར་ཆོག་པའི་ཨ་ལ་ཟེར་བ་ཡིན་ནམ། ཡང་ན་བོད་ཀྱི་གསལ་བྱེད་སུམ་ཅུའི་གྲས་ཀྱི་ཨ་དེ་ཉིད་བོད་ཀྱི་ཡི་གེ་ཀུན་གྱི་སྲོག་ཏུ་ཞུགས་ཡོད་ཟེར་བ་ཡིན། དང་པོ་ལྟར་དུ་ངོས་འཛིན་ཐབས་མེད་དེ། བོད་ལ་ལེགས་སྦྱར་བཞིན་འཕྲལ་སྦྱོར་ཆོག་པའི་ཨ་ཞིག་མེད་པའི་ཁས་ལེན་སྔོན་དུ་སོང་ཟིན་ལ། གཉིས་པ་ལྟར་དུའང་ངོས་འཛིན་མི་ཐུབ་སྟེ། བོད་ཀྱི་གསལ་བྱེད་ཀྱི་ཨ་དེ་རང་ཉིད་གསལ་བྱེད་ཡིན་བཞིན་དུ་གཞན་པའི་གསལ་བྱེད་ཉེར་དགུའི་སྲོག་ཏུ་ཞུགས་ཐབས་མེད་པ་མཁས་དབང་ཚེཏན་ཞབས་དྲུང་གིས་གསུངས་པ་ལྟར་ལགས་པས། ཐབས་ཚུལ་དེ་གཉིས་སྤང་པའི་རྒྱུ་མེད་རྐྱེན་མེད་ཀྱི་ཨ་ཞིག་“བརྗོད་པའི་གནས་སྐབས་སུ་”ཇི་ལྟར་བྱུང་བ་རེད། དེ་ལྟར་བརྟགས་ན། བོད་ཡིག་ལ་“བརྗོད་པའི་གནས་སྐབས་སུ་དབྱངས་ཨ་རེ་མི་མངོན་པའི་ཚུལ་”གྱིས་ཡོད་པར་བཤད་པའི་ཨ་དེ་དོན་དངོས་སུ་མི་རིགས་གང་དང་གང་ཞིག་གི་སྐད་གདངས་མཚོན་བྱེད་དུ་བཟོས་པའི་རི་མོའི་ཡི་གེ་རྣམས་ཀློག་དུས་ཀྱི་མི་རིགས་གང་དེའི་སྐད་གདངས་མི་འདྲ་བ་རྣམས་ཡི་གེ་དང་དེར་ལྡན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཀློག་པའི་ཀློག་མཁན་གྱི་ངག་གི་གདངས་དེ་ཡིན་པ་ཁྱོད་ཀྱིས་མི་འདོད་བཞིན་དུ་ཁས་ལེན་དགོས་པ་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ལྟར་བརྟགས་ན། བོད་ལ་ལེགས་སྦྱར་བཞིན་ཨ་དབྱངས་ཡིག་ཏུ་ངོས་འཛིན་ཆོག་པ་ཞིག་མེད་པ་མ་ཟད། གསལ་བྱེད་སུམ་ཅུའི་གྲས་ཀྱི་ཨ་དེ་ཡང་དོན་མེད་དུ་ཕྱིར་ཕུད་མི་རུང་བའི་གནས་ལུགས་དེ་གསལ་པོར་ཤེས་ཐུབ་པ་མ་ཡིན་ནམ། བོད་ལ་དབྱངས་ལྔ་ཡོད་པར་འདོད་པའི་བརྡ་སྤྲོད་སྨྲ་བ་མང་པོས་གནད་འདི་དག་ལ་དཔྱད་པ་མེད་པར་ལེགས་སྦྱར་ལྟར་བཤད་ཆོག་པའི་ལྟ་ཚུལ་འཛིན་གྱི་ཡོད་ཀྱང། འཕགས་བོད་ཀྱི་ཡི་གེར་ཐུན་མིན་གྱི་ཁྱད་ཆོས་མངོན་གསལ་ཡོད་བཞིན་དུ་སྐྱོན་མེད་པའི་ཚུལ་བཤད་ནས་ཐུན་མིན་གྱི་ཁྱད་ཆོས་འགེབས་ཐབས་བྱས་པ་ནི་སྐྱོན་ཆེན་པོ་སྟེ། གནས་ལུགས་མེད་པར་འདྲ་བའམ་སྙམ་པ་གཞིར་བྱས་ནས་མིན་པ་ཡིན་པར་བཤད་པ་དེ་སྐྱོན་མིན་ན་ཅི་ཡིན། 《ཐོན་མིའི་ཞལ་ལུང་》དུ། “བོད་ཡིག་གི་ཕྱི་མོ་ལེགས་སྦྱར་གྱི་ཡི་གེ་ཡིན་ཡང་བོད་མིའི་སྐད་ཀྱི་དབང་གིས་དེ་གཉིས་ཆ་ཐམས་ཅད་ནས་འདྲ་མཚུངས་སུ་བཟོ་མི་ཐུབ་” ⒄ཅེས་གསུངས་པ་དེས་ཡིག་རིགས་དེ་གཉིས་ཀྱི་མི་འདྲ་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་རང་བཞིན་བསྟན་གནང་བ་ཡིན་པས། ང་ཚོས་གནས་ལུགས་དེ་འདྲ་གཞིར་བྱས་ནས་འཕགས་བོད་ཀྱི་ཡི་གེའི་འདྲ་ས་གང་དང་མི་འདྲ་ས་གང་ཡིན་གྱི་ཁྱད་པར་བརྟག་དགོས་པ་ལས་ཁྱད་པར་ཤེས་བཞིན་དུ་སྐྱོན་མེད་ཚུལ་བཤད་ནས་ཕྱོགས་འཐེན་བྱས་ན་ག་ལ་འགྲིག དཀར་ལེབ་དྲུང་ཡིག་པད་མ་རྡོ་རྗེའི་(1858 -1933)སུམ་རྟགས་སུ “ལེགས་པར་སྦྱར་བའི་སྒྲའི་རྐྱེན་གྱིས། །བོད་ཀྱི་སྐད་སྒྲུབ་མི་ནུས་ལ། །བོད་ཀྱི་སྐད་དང་བརྡ་ཉིད་ཀྱིས། །རང་གི་ཐ་སྙད་གོ་བའི་ཕྱིར། ། སཾ་ཀྲྀ་ཏ་ཡིས་སྒྲུབ་མི་དགོས། །”ཞེས་རང་གི་ཁྱད་ཆོས་ལ་མི་སེམས་པ་དང་ལེགས་སྦྱར་ལ་ཁུངས་གཏུགས་ན་འོས་མིན་ཡང་མི་བརྟག་པའི་ཨུ་ཚུགས་ཅན་རྣམས་ལ་བཀའ་བཀྱོན་དེ་ལྟར་གནང་བར་རྒྱུ་མཚན་མེད་པ་མིན། བྱེ་བྲག་མི་འདྲ་བའི་ཁྱད་པར་དེ་སྐབས་འགར་གྲངས་ཀྱི་ངོས་ནས་ངོས་འཛིན་བྱེད་དགོས་ཏེ། བོད་ལ་དབྱངས་བཞི་དང་ལེགས་སྦྱར་ལ་དབྱངས་བཅུ་དྲུག་ཡོད་པའི་ནང་གསེས་ཁག་གཅིག་འདྲ་ཡང་མང་ཉུང་གི་ངོས་ནས་དེ་གཉིས་མི་འདྲ་བའི་ཚུལ་བཤད་ན་དོན་ལ་གནས་པ་ཞིག་རེད། དེ་སྔ་བོད་ལ་དབྱངས་ལྔ་ཡོད་པར་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་དོན་ལ་གནས་མིན་ལ་མ་བརྟག་པར་ལེགས་སྦྱར་ལ་དཔེ་བྱས་པའི་སྔོན་གྱིམཁས་པ་མང་པོའི་གསུང་ཚུལ་རྣམས་མཐུན་ཕྱོགས་སུ་བྱས་པའི་ལུང་རིགས་དཔེ་གསུམ་གང་མང་དྲངས་ཞིང་ལྡོག་ཕྱོགས་ཀྱི་དཔྱད་གཞི་མང་པོར་དཔྱད་བརྗོད་ཙམ་ཡང་མེད་པར་རྣ་བ་བཀབ་ནས་ཅོང་རྐུ་བའི་རྣམ་ཐར་གྱི་ཚུལ་འཛིན་པ་དང་། སྐད་རིགས་སྤྱིའི་གདངས་སུ་ཡོད་པའི་ཨ་དེ་ཡང་བོད་ཀྱི་སྒེར་ཆོས་སུ་བྱས་པའི་བཤད་ཚུལ་དེ་དག་ནི་སྤྱི་བྱེ་བྲག་དང་ཐུན་མིན་གྱི་ཆོས་ཉིད་དང་ཁྱད་པར་ལ་བསམ་གཞིག་མ་བྱས་པའི་བཤད་ཚུལ་ཞིག་རེད། གལ་ཏེ་བོད་ཀྱི་གསལ་བྱེད་ཀྱི་ཨ་དེ་དབྱངས་ཡིག་གི་གྲས་སུ་འཇོག་དགོས་ཟེར་ན། ཨ་དེ་ཙམ་མ་ཟད་ཧ་ཡིག་དང་འ་ཡིག་གཉིས་ཀྱང་བོད་ཀྱི་དབྱངས་ཡིག་གི་གྲས་སུ་མི་འཇོག་ཐུ་མེད་ཡིན་ཏེ། ཡི་གེ་དེ་གསུམ་ལ་ང་རོའི་རྩ་བ་གསུམ་ཞེས་སྒྲ་རིག་སྨྲ་བ་ཨ་ལག་ཤ་ངག་དབང་བསྟན་དར་གྱི་གསུངས་ཤིང་། ང་རོ་དེ་གསུམ་གྱི་བྱེད་ནུས་ཀྱི་ཆ་ནས་བོད་ཀྱི་ཡི་གེའི་སྒྲ་གདངས་དྲག་ཞན་ཕོ་མོ་མ་ནིང་ལ་སོགས་དབྱེ་བ་ཡིན་ལ། སྔོན་གྱི་ཡི་གེར་དེ་གསུམ་ཇི་ལྟར་སྦྱོར་ཚུལ་གཟུགས་ཅན་དུ་བྱུང་ཚུལ་ནི། གསར་རྙིང་བརྡའ་དག་ཁོག་བུབས་མ་ཡིན་ལ་(ཨ་ལ་ཤའི་ཚིག་)ཞེས་བརྡ་ལ་མཐའ་རྟེན་འ་བྱུང་བ་དང་། ཏུན་ཧོང་ཡི་གེ་བཟང་པོ་སྤྱོད་པའི་སྨོན་ལམ་བ “དེ་དག་རྙྷཱེད་པ་རབ་རྙྷཱེད་བདེ་བར་མཚོ”ཞེས་རྙེད་ལ་ཧཱ་ཡིག་ཨ་རིང་ཅན་བྱུང་བ་དང་། ཞང་ཤུ་ཡི་བསྒྱུར་ཡིག་དུམ་བུའི་ནང་དུ། “ཁེར་གྱི་སྲིད་བལྟོག་པར་”ཞེས་རླ་ཡིག་ལ་ཧ་བཏགས་པ་དང། དེ་བཞིན་“རྫོགས་སྷོ་”ཞེས་པའི་ཧ་རྣམས་དང་། གཞན་ཡང། ང་རོ་དྲང་པོ་མཚོན་བྱེད་ཀྱི་ཨ་ཡིག་སྟེ་ང་རོ་དེ་གསུམ་གྱི་བྱེད་ནུས་ཀྱི་ཆ་ནས་ཧ་ལམ་མཚུངས་ཚུལ་གྱི་རིགས་པའི་སྒྲུབ་བྱེད་འདིར་ཕྱོགས་ཙམ་བཀོད་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་ཁས་བླངས་ན་བོད་ལ་གསལ་བྱེད་ཉེར་བདུན་ལས་མེད་པ་ཡང་ཁྱོད་ཀྱིས་ཁས་ལེན་དགོས་ཏེ། ང་རོ་རྩ་བ་གསུམ་ལས་ཨ་ཡིག་དབྱངས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཡིན་པ་ཁྱོད་ཀྱི་ཁས་ལེན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཡང་ཁྱོད་ཀྱིས་བོད་ཀྱི་ང་རོའི་རྩ་བ་གསུམ་ལས་ཨ་ཡིག་མ་གཏོགས་གཞན་ཧ་དང་འ་གཉིས་དབྱངས་མ་ཡིན་ཞེ་ན། དེ་ཡང་མི་འཐད་དེ། ང་རོའི་རྩ་བ་དེ་གསུམ་ལས་ཁོག་པ་ནས་ཤུགས་བསྐྱེད་དེ་འདོན་པའི་ཡི་གེའི་རྩ་བ་དེ་ནི་ཧ་ཡིག་དང། མགྲིན་པ་བཙུམ་ཞིང་དོག་པར་བྱས་ནས་སྟོད་དུ་ཤུགས་བསྐྱེད་དེ་འདོན་པའི་ཡི་གེའི་རྩ་བ་ནི་ཨ་ཡིག་དང། མགྲིན་པ་ཕྱེ་ཞིང་གློད་དེ་ཡངས་པར་བྱས་ནས་སྨད་དུ་ཤུགས་བསྐྱེད་དེ་འདོན་པའི་ཡི་གེའི་རྩ་བ་ནི་འ་ཡིག་ཡིན་པས། ཧ་ཨ་འ་གསུམ་ལས་ཐོག་མ་ཧ་ཡིག་ཡིན་པ་དང་། དེའི་གདངས་ཀྱི་མགྲིན་པ་གྲིམ་ལྷོད་ཀྱིས་ཨ་དང་འའི་སྒྲ་འབྱུང་བས། བོད་ལྟར་ན་ཧ་ཡིག་འདི་ཐོག་མ་དང་དེ་ནས་ཨ་དང་འའི་སྒྲ་འབྱིན་པ་སུམ་རྟགས་ཀྱི་གཞུང་དུ་བཤད་པ་དང་སྔོན་གྱི་ཡི་གེར་དེ་དག་སྲོག་ཏུ་ཞུགས་པ་ལྟ་བུའི་འབྲི་ཚུལ་ཡང་ཡོད་པ་གོང་དུ་འཁོད་ཟིན་པས། དེ་དག་དབྱངས་ཡིན་ན་ཡིན་ཁྱབ་མཉམ་དང་གསལ་བྱེད་ཡིན་ན་ཡིན་ཁྱབ་མཉམ་དུ་འགྲོ་བ་ལས། རང་གི་འདོད་པ་ལྟར་འདོར་ལེན་གང་འདོད་དུ་བྱེད་ཆོག་པ་ཞིག་མིན། ཧ་ཨ་ཕན་ཚུན་བརྗེ་བའི་འབྲི་ཚུལ་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་P.  T315ནང་དུ་བྱུང་ལ།    P.T. 1291 -2 -1ནང་དུ། “འགུའྀ་རྒྱལ་པོ་ཧན་ལྀ་འྭང་རྒོ་རིང་ལ་”ཞེས་པའི་ཧན་ལྀ་འྭང་ནི་རྒྱ་རྗེ་安厘王ཞེས་པའི་འབྲི་ཚུལ་ཡིན་པས། ཨ་དང་ཧ་ཕན་ཚུན་བརྗེས་པའི་དཔེ་ཡིན་པ་དང་། དེ་ལ་བརྟགས་ན། ང་རོ་ལྔ་ཞེས་པ་ནི་མི་རིགས་ཀུན་གྱི་སྐད་ཀྱི་གདངས་ལ་ཡོད་པའི་དྲང་པོ་བསྒྲེང་དང་བཀུག་པ་སོགས་ཀྱི་གནས་ལུགས་ངོས་འཛིན་པའི